Từ lâu, cơm lam đã trở thành món ăn quen thuộc của đồng bào Mường ở Kim Bôi. Những ống nứa thơm mùi tre, hạt gạo nếp nương dẻo ngọt, chút muối vừng hay thịt nướng – tất cả tạo nên hương vị mộc mạc nhưng đậm đà khó quên. Tuy nhiên, trước đây việc sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún, chưa có thương hiệu và đầu ra ổn định.
Cơm lam là món ăn dân dã, nhưng chứa đựng nét văn hóa rất đặc biệt của con người vùng đất xứ Mường.
Xuất phát từ mong muốn nâng tầm sản phẩm quê hương, Hợp tác xã Cơm Lam Mường Động được thành lập với mục tiêu liên kết các hộ sản xuất, chuẩn hóa quy trình, xây dựng thương hiệu và đưa sản phẩm vươn xa. Hợp tác xã hiện quy tụ nhiều hộ dân tham gia, tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương, đặc biệt là phụ nữ và người lớn tuổi.
Không chỉ dừng lại ở việc sản xuất, hợp tác xã còn chú trọng bảo tồn giá trị văn hóa. Từ khâu chọn nguyên liệu, chế biến đến đóng gói đều tuân thủ phương pháp truyền thống, kết hợp cải tiến về vệ sinh an toàn thực phẩm và mẫu mã.
Nguyên liệu làm cơm lam gồm có gạo nếp nương là loại gạo đặc biệt được người Mường trồng trên các sườn núi, ống tre, nứa hoặc ống hóp được lấy từ cây tươi, bánh tẻ, không già hoặc non quá sau đó cắt ngắn thành từng đốt có mấu dài khoảng 35 – 40cm. Sau khi đãi sạch, gạo được trộn thêm 1 chút muối trắng, cùi dừa cạo băm nhỏ, nguyên liệu được nén vào ống thật chặt rồi đổ thêm nước cho đầy miệng ống, dùng lõi ngô hoặc mẩu mía nút chặt lại rồi xếp vào lò thành hình tròn.
Điểm đặc biệt của cơm lam Mường Động nằm ở khâu chuẩn bị nguyên liệu kỹ lưỡng và cách chế biến riêng biệt.
Củi và than sẽ được đốt ở giữa trong thời gian 45 đến 50 phút. Khi nướng, cơm lam phải nướng bằng than củi và xoay đều những ống cơm, nếu thấy mùi thơm từ ống lam bay ra, có nghĩa là cơm đã chín. Sau đó ống cơm lam sẽ được chẻ bỏ lớp vỏ cứng bên ngoài rồi bóc từng miếng vỏ sao cho vẫn giữ được lớp màng bọc xung quanh, như vậy cơm lam mới thực sự đậm đà ngon cơm. Cơm có thể ăn với thịt lợn nướng, thịt gà, thịt lợn rang măng chua… nhưng ngon nhất vẫn là chấm với muối vừng.
Ông Phạm Hồng Sơn, chủ 1 cơ sở sản xuất cơm lam có tiếng tại Kim Bôi chia sẻ: “Chúng tôi rất mong muốn cơm lam Mường Động không chỉ là sản phẩm đặc trưng của Kim Bôi mà còn vươn tầm đi xa, phát triển thương hiệu. Hợp tác xã ngoài việc giúp bà con có thu nhập ổn định còn góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Mường. Chúng tôi sẽ tiếp tục mở rộng thị trường, nâng cao chất lượng để sản phẩm ngày càng được nhiều người biết đến.”
Ông Phạm Hồng Sơn, chủ 1 cơ sở sản xuất cơm lam có tiếng tại Kim Bôi.
Trong định hướng sắp tới, hợp tác xã đặt mục tiêu mở rộng vùng nguyên liệu, tăng quy mô sản xuất, đa dạng hóa sản phẩm từ gạo nếp như cơm lam ngũ sắc, cơm lam ăn liền, quà tặng du lịch… Đồng thời đẩy mạnh quảng bá trên các nền tảng số, kết nối với các điểm du lịch, khu nghỉ dưỡng.
Mô hình Hợp tác xã Cơm Lam Mường Động là minh chứng cho hiệu quả của kinh tế tập thể khi gắn với đặc sản địa phương. Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mô hình còn góp phần bảo tồn văn hóa, quảng bá hình ảnh vùng đất Kim Bôi đến với du khách gần xa.
Lê Hải – Doãn Chiến