Phiêng Phung – "Viên ngọc thô" của người Dao giữa đại ngàn
Nằm biệt lập trên độ cao đáng kể so với mực nước biển, bản Phiêng Phung của người Dao tại xã Đồng Phúc hiện lên như một bức tranh thủy mặc, nơi thiên nhiên và con người hòa quyện làm một. Khác với những nông trường chè quy mô lớn ở vùng thấp, Phiêng Phung sở hữu một hệ sinh thái rừng chè độc đáo và hiếm có. Với quy mô dân số khiêm tốn chỉ hơn 30 nóc nhà, nhưng bản làng này lại đang nắm giữ một kho tàng sinh học vô giá với hơn 400 cây chè Shan Tuyết cổ thụ, cùng hàng chục héc-ta chè Shan Tuyết có tuổi đời vài chục năm. Đây có thể coi là một sự ưu ái đặc biệt mà mẹ thiên nhiên đã ban tặng cho cộng đồng người Dao nơi đây, biến vùng đất này thành một trong những bản làng hiếm hoi ở phía Bắc tỉnh Thái Nguyên sở hữu quần thể chè cổ thụ tập trung với mật độ cao.
Sự khác biệt của chè Shan Tuyết Bằng Phúc so với các vùng chè khác nằm ở chính môi trường sinh trưởng khắc nghiệt nhưng tinh khiết. Những cây chè tại đây không được chăm bón bằng hóa chất hay cắt tỉa tạo tán công nghiệp. Chúng mọc tự nhiên, thân cây xù xì, rêu phong phủ kín, vươn cao đón nắng gió và sương mù của đại ngàn. Chính điều kiện khí hậu quanh năm mát mẻ, độ ẩm cao và sự chênh lệch nhiệt độ lớn giữa ngày và đêm đã giúp cây chè tích tụ được những vi chất quý giá. Búp chè Shan Tuyết ở đây to, mập mạp và được bao phủ bởi một lớp lông tơ trắng muốt như tuyết – dấu hiệu nhận biết đặc trưng của dòng trà thượng hạng.
Di sản sống và nét văn hóa thu hái độc bản
Giá trị của vùng chè Bằng Phúc không chỉ nằm ở khía cạnh kinh tế mà còn mang ý nghĩa bảo tồn di sản sâu sắc. Việc 12 cây chè Shan Tuyết cổ thụ tại đây được Hội bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam là một minh chứng hùng hồn cho bề dày lịch sử và giá trị gen quý hiếm của vùng chè này. Những "cụ chè" này không chỉ là chứng nhân của thời gian mà còn là nguồn gen mẹ để nhân rộng và phát triển vùng nguyên liệu chất lượng cao cho tương lai.
Hoạt động sản xuất chè tại Phiêng Phung cũng mang những nét đặc trưng văn hóa rất riêng của người Dao. Nếu như ở vùng chè Tân Cương, người nông dân đứng hái những búp chè ngang thắt lưng, thì tại Phiêng Phung, việc thu hái là cả một kỳ công. Những người phụ nữ Dao, như cụ Phùng Thị Chây, dù tuổi đã cao nhưng vẫn dẻo dai trèo lên những thân cây chè cao vút để hái từng búp non. Hình ảnh người dân bản địa với nụ cười rạng rỡ, vắt vẻo trên những cành chè cổ thụ giữa buổi sớm sương giăng đã trở thành biểu tượng cho sự gắn kết bền chặt giữa con người và thiên nhiên. Đối với họ, cây chè không chỉ là kế sinh nhai mà còn là một phần máu thịt, là linh hồn của bản làng. Quy trình thu hái thủ công, tỉ mỉ này tuy tốn nhiều công sức và thời gian nhưng lại đảm bảo búp chè không bị dập nát, giữ trọn vẹn được hương vị nguyên bản và tinh khiết nhất.
Từ tiềm năng ngủ quên đến vị thế "Ngũ đại danh trà"
Việc công nhận vùng chè Bằng Phúc, xã Đồng Phúc là vùng chè thứ năm của tỉnh Thái Nguyên là một bước đi chiến lược trong việc đa dạng hóa sản phẩm và nâng tầm thương hiệu trà của tỉnh. Trước đây, khi nhắc đến Thái Nguyên, người tiêu dùng thường chỉ nghĩ đến trà xanh (lục trà) với hương cốm đặc trưng. Sự xuất hiện của Shan Tuyết Bằng Phúc đã bổ sung vào bản đồ trà Thái Nguyên một gam màu mới: dòng trà núi cao với hương vị hoang dã, vị chát dịu, hậu ngọt sâu và hương thơm của hoa rừng, mật ong.
Lợi thế cạnh tranh của chè Shan Tuyết Bằng Phúc nằm ở tính "hữu cơ" tự nhiên. Do sinh trưởng trong môi trường rừng, hầu như không có sự tác động của phân bón hóa học hay thuốc trừ sâu, sản phẩm từ vùng này dễ dàng đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn vệ sinh thực phẩm và xu hướng tiêu dùng xanh, sạch hiện nay. Đây là tiền đề quan trọng để các sản phẩm trà Bằng Phúc không chỉ chinh phục thị trường nội địa mà còn hướng tới xuất khẩu sang các thị trường khó tính. Hơn nữa, danh hiệu "Cây Di sản" đã tạo nên một câu chuyện marketing đầy cảm xúc, nâng cao giá trị thương hiệu và giá bán của sản phẩm, giúp người dân thoát khỏi cảnh "được mùa mất giá".
Sinh kế bền vững và triển vọng du lịch sinh thái
Sự phát triển của vùng chè Bằng Phúc đang mở ra một lối sinh kế thoát nghèo bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương. Từ việc chỉ thu hái tự phát để phục vụ nhu cầu gia đình, nay cây chè Shan Tuyết đã trở thành cây hàng hóa chủ lực. Tư duy sản xuất của người dân cũng đang dần thay đổi, từ bán chè tươi giá rẻ sang liên kết sản xuất, chế biến sâu để tạo ra các sản phẩm trà thành phẩm có giá trị cao. Nụ cười rạng rỡ của những người nông dân Phiêng Phung khi trở về từ rừng chè khi mặt trời đứng bóng là minh chứng rõ nét nhất cho niềm tin vào một tương lai no ấm hơn nhờ cây chè.
Bên cạnh giá trị nông nghiệp, vùng chè cổ thụ Bằng Phúc còn sở hữu tiềm năng to lớn để phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng. Cảnh quan hùng vĩ của những rừng chè cổ thụ, nét văn hóa độc đáo của người Dao cùng khí hậu trong lành là những yếu tố lý tưởng để xây dựng các tour du lịch trải nghiệm "săn mây, thưởng trà". Mô hình kết hợp giữa nông nghiệp và du lịch không chỉ giúp gia tăng thu nhập cho người dân mà còn là cách hiệu quả để quảng bá văn hóa trà Việt nói chung và thương hiệu chè Thái Nguyên nói riêng đến với du khách thập phương.
Từ một vùng chè hoang sơ đến khi được vinh danh trong "Ngũ đại danh trà", vùng chè Shan Tuyết Bằng Phúc đang khẳng định vị thế của mình như một viên ngọc quý cần được mài giũa. Sự kết hợp giữa bảo tồn di sản thiên nhiên, phát huy bản sắc văn hóa và phát triển kinh tế hàng hóa đã và đang biến nơi đây thành một điểm sáng trong bức tranh nông nghiệp của Thái Nguyên. Trong tương lai, với sự đầu tư bài bản và định hướng đúng đắn, hương trà Shan Tuyết Bằng Phúc chắc chắn sẽ còn bay xa, mang theo câu chuyện về sức sống mãnh liệt của cây chè và khát vọng vươn lên của người dân vùng cao.
Bảo An