Nhịp sống “ốc đảo” ven sông Cầu
Con đường dẫn vào Thổ Hà uốn mình theo triền sông Cầu, đưa du khách bước vào không gian làng cổ gần như biệt lập giữa bốn bề sông nước. Buổi sớm tinh mơ, khi sương còn đọng trên những rặng tre, Thổ Hà đã thức giấc bằng âm thanh quen thuộc của làng nghề: tiếng máy xay bột rì rì, tiếng phên tre va nhẹ, hương bột gạo ấm nồng quyện trong hơi nước từ những lò tráng bánh.
Làng nghề Thổ Hà yên bình bên bờ sông Cầu (Bắc Ninh).
Ở Thổ Hà, ngày mới không bắt đầu bằng tiếng chuông báo thức, mà bằng nhịp lao động bền bỉ đã hằn sâu trong tiềm thức bao thế hệ. Chính sự biệt lập địa lý ấy đã giúp ngôi làng giữ được gần như nguyên vẹn dáng hình xưa cũ: những bức tường xây bằng tiểu sành, những mái ngói âm dương phủ rêu phong, những con ngõ nhỏ sâu hun hút mang đậm dấu ấn đồng bằng Bắc Bộ.
Hiện nay, gần 80% hộ dân trong làng vẫn gắn bó với nghề làm bánh đa nem, một con số hiếm hoi trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống đang dần mai một.
Vào những ngày nắng đẹp, Thổ Hà như khoác lên mình tấm áo lụa sữa khổng lồ. Phên bánh trải dài từ sân đình, sân chùa đến bờ tường, mái nhà, lung linh dưới ánh nắng xuân Kinh Bắc. Đó không chỉ là cảnh sản xuất, mà là vẻ đẹp của sự giao hòa giữa lao động con người và thiên nhiên.
Triết lý nghề từ hạt gạo quê
Giữa không gian lao động nhịp nhàng ấy, bà Võ Thị Hà – người đã dành gần nửa đời gắn bó với bột gạo và phên tre vẫn cần mẫn bên mẻ bánh mới. Với bà, nghề làm bánh đa nem không chỉ là sinh kế, mà là “nghiệp nhà” được truyền từ đời cụ, đời ông.
Bà Hà cần mẫn hoàn thiện bước đóng gói sản phẩm cuối cùng trước khi xuất ra thị trường.
“Trước đây tráng tay, bây giờ tráng máy. Nhưng hơn ba, bốn chục năm nay, dù công cụ có thay đổi thì chúng tôi chưa bao giờ nghĩ đến chuyện rời bỏ nghề”, bà Hà chia sẻ trong lúc đôi tay vẫn thoăn thoắt.
Theo bà, bí quyết làm nên thương hiệu bánh đa nem Thổ Hà nằm ở sự thuần khiết: chỉ gạo và nước, tuyệt đối không phụ gia. Gạo được chọn là giống Khang Dân, loại gạo cho độ dẻo vừa phải, bánh không dính, không bở. Gạo phải ngâm kỹ từ 3–4 tiếng, xay thật mịn, bởi “xay to bánh sẽ bở, chỉ khi bột thật nhỏ bánh mới dai, giòn và thơm”.
Bánh đa nem không chỉ là sản phẩm để bán mà còn là kí ức, là sự tiếp nối và lưu truyền của các thế hệ tại vùng đất Thổ Hà.
Từ khâu ngâm, xay, tráng đến phơi bánh đều được thực hiện khép kín trong từng gia đình. Bánh không dùng chất bảo quản nên thời gian sử dụng không dài, nhưng bù lại là vị ngọt thanh, mùi thơm tự nhiên của hạt lúa mới, thứ hương vị khiến thực khách nhớ mãi.
Những mái nhà giữ lửa làng nghề
Không xa nhà bà Hà là gia đình ông Nguyễn Văn Huyên (61 tuổi). Trong căn nhà nhỏ cổ kính, tiếng máy xay bột râm ran đã trở thành “bản nhạc nền” quen thuộc suốt cuộc đời ông. Từ thuở bé, ông đã theo cha mẹ bê bánh ra sân, quen với hơi nước nóng hổi bốc lên từ lò tráng.
Bánh đa nem không chỉ là sản phẩm để bán mà còn là kí ức, là sự tiếp nối và lưu truyền của các thế hệ tại vùng đất Thổ Hà.
Như nhiều hộ dân khác, gia đình ông Huyên trung thành với công thức giản dị: gạo và một chút muối. Ông cho biết, dù máy móc giúp giảm bớt nhọc nhằn, nghề bánh đa nem vẫn đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng và đặc biệt là sự “trông trời”.
“Nghề này sống nhờ nắng. Mưa thì nghỉ, nắng thì làm”, ông Huyên nói ngắn gọn. Theo ông, 1kg gạo cho ra khoảng 170 chiếc bánh. Mỗi ngày, hai vợ chồng thu nhập khoảng ba đến bốn trăm nghìn đồng đủ để duy trì cuộc sống giản dị nơi làng quê.
Di sản sống giữa thời hiện đại
Ẩn sau những phên bánh rực rỡ dưới nắng là không ít trăn trở. Người trẻ trong làng ngày càng ít mặn mà với nghề truyền thống, chọn rời quê đi học, đi làm tại các khu công nghiệp hay phố thị. Thu nhập từ nghề tuy ổn định nhưng không cao, lại đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ.
Bánh đa nem không chỉ là sản phẩm để bán mà còn là kí ức, là sự tiếp nối và lưu truyền của các thế hệ tại vùng đất Thổ Hà.
“Thanh niên giờ đi làm công ty hết, làng nghề chủ yếu còn người lớn tuổi bám trụ”, ông Huyên trầm ngâm.
Tuy vậy, ngày 27/6/2025 đã trở thành dấu mốc đặc biệt với người dân Thổ Hà, khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức đưa Nghề làm bánh đa nem Thổ Hà vào Danh mục Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia. Sự ghi danh ấy không chỉ là sự công nhận giá trị trăm năm, mà còn mở ra cơ hội mới cho làng nghề: bảo tồn gắn với phát triển du lịch văn hóa trải nghiệm.
Giờ đây, bánh đa nem Thổ Hà không chỉ là một sản phẩm ẩm thực, mà là biểu tượng của tri thức dân gian, của kỹ thuật thủ công tinh xảo và một lối sống gắn bó mật thiết với phù sa sông Cầu. Du khách đến Thổ Hà không chỉ để mua bánh, mà để sống trong không gian làng cổ, lắng nghe câu chuyện đời thường của những người thợ, cảm nhận một di sản đang hiện hữu trong từng nhịp thở.
Giữa dòng chảy đổi thay không ngừng của xã hội hiện đại, làng nghề Thổ Hà vẫn lặng lẽ tồn tại bằng một sức bền kỳ lạ – sức bền được nuôi dưỡng từ niềm tin vào hạt gạo, vào đôi bàn tay lao động chân chính. Và mỗi độ xuân về, những phên bánh trắng lại tiếp tục “hát” lên khúc ca bền bỉ về tình yêu nghề, về ý thức gìn giữ hồn cốt dân tộc, để hương vị Kinh Bắc mãi lan tỏa dưới nắng ven
Cẩm Thanh