Tiết mục âm nhạc kết hợp độc đáo giữa các nhạc cụ truyền thống và hiện đại, mang hơi thở dân ca xứ Quảng vào không gian đương đại. (Ảnh minh họa)
Đất Quảng từ lâu lưu giữ một kho tàng văn nghệ dân gian giàu bản sắc, mang vẻ chất phác, thuần hậu, mộc mạc và giàu tình cảm của con người xứ Quảng nói riêng, miền Trung nói chung. Những điệu hò gắn với đời sống và lao động như Hò khoan, Hò Ba lý, Hò Bả trạo, Hò Giã gạo, Hò Giã vôi... cùng các làn điệu lý, hát vè như Lý Tang tít, Lý Thương nhau, Lý Đi chợ... là những thành tố đáng chú ý trong đời sống văn hóa dân gian của vùng đất này.
Không chỉ hiện diện trong sinh hoạt cộng đồng, những làn điệu dân gian ấy còn được nhiều thế hệ văn nghệ sĩ kế thừa, phát triển trong các loại hình nghệ thuật truyền thống và âm nhạc hiện đại. Chất liệu dân gian xứ Quảng, qua quá trình tiếp nhận và sáng tạo, góp phần tạo nên sắc thái riêng cho nhiều tác phẩm viết về quê hương, con người nơi đây.
Trong sáng tác, chất liệu dân gian có thể được khai thác ở nhiều phương diện, từ thang âm, tiết tấu, cách xử lý giai điệu đến ngôn ngữ ca từ và hình ảnh văn hóa địa phương. Khi kết hợp với tư duy sáng tác và kỹ thuật âm nhạc hiện đại, những yếu tố ấy có thể tạo nên các tác phẩm vừa gợi được âm hưởng truyền thống, vừa phù hợp với cách cảm thụ của công chúng đương đại.
Có thể kể đến một số ca khúc viết về Quảng Nam như Quảng Nam yêu thương của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu, Thương em chín đợi mười chờ của Minh Đức, Quảng Nam – Đà Nẵng đất nặng nghĩa tình của Nguyễn Văn Tý... Trong Quảng Nam yêu thương, chất liệu Lý Tang tít được khai thác, góp phần tạo nên sắc thái gần gũi, đậm màu sắc quê hương cho tác phẩm.
Một số sáng tác khác như Thu Bồn ơi của Lê Anh, Tiếng hát bên dòng sông của Nguyễn Huy Hùng... cũng gợi cảm hứng từ không gian văn hóa và đời sống ven sông Thu Bồn. Hình ảnh bãi bắp, triền dâu, dòng sông và đời sống lao động của người dân xứ Quảng đi vào ca từ, giai điệu, tạo nên những nét bình dị, giàu tính trữ tình.
Trong số những nhạc sĩ có nhiều sáng tác gắn với quê hương Quảng Nam, Trần Quế Sơn là một gương mặt đáng chú ý. Qua các ca khúc như Tình quê, Yêu cái mặn mà, Em gái quê mình, Quê hương tôi, Dùi Chiêng..., hình ảnh đời sống, con người và sắc thái văn hóa địa phương được đưa vào ngôn ngữ âm nhạc. Ở đó, chất liệu dân gian không nhất thiết được giữ nguyên dạng mà được chọn lọc, xử lý và chuyển hóa theo cách biểu đạt của người sáng tác.
Ca khúc Gửi người em gái quê hương của nhạc sĩ Hoàng Bích cũng cho thấy sự kết hợp giữa âm hưởng dân gian và ngôn ngữ âm nhạc hiện đại. Những giai điệu mang sắc thái miền Trung được đặt trong một không gian âm nhạc thiết tha, mềm mại, qua đó gợi lên hình ảnh vùng đất nhiều nắng gió và tình cảm của con người đối với quê hương.
Cố nhạc sĩ Nguyễn Duy Khoái cũng để lại dấu ấn trong những sáng tác gắn với không gian văn hóa miền Trung. Đêm hội Phố Hoài là một ví dụ. Tác phẩm khai thác hình ảnh và không khí văn hóa Hội An, với những nét giai điệu mềm mại, giàu tính gợi hình, góp phần tạo nên sắc thái riêng của phố cổ trong âm nhạc.
Sau năm 1997, dòng sáng tác về quê hương Đà Nẵng – Quảng Nam tiếp tục được nối dài. Đà Nẵng tình người của nhạc sĩ Đình Thậm, phổ thơ Ngân Vịnh, là một trong những ca khúc được biết đến trong đời sống âm nhạc địa phương. Tác phẩm sử dụng ngôn ngữ trữ tình, ca từ gần gũi và những hình ảnh gắn với đất, người Đà Nẵng, qua đó tạo nên dấu ấn địa phương trong cách thể hiện tình cảm quê hương.
Một trường hợp khác là Ai mì Quảng không của cố nhạc sĩ Trần Phú Thiên. Ca khúc được biết đến rộng rãi hơn qua phần thể hiện của ca sĩ Tố My, nhất là trong cộng đồng người Quảng Nam xa quê. Tác phẩm sử dụng những hình ảnh gần gũi của đời sống quê nhà, trong đó có món mì Quảng, kết hợp với âm hưởng dân gian để tạo nên một cách biểu đạt giản dị về tình quê.
Những sáng tác trên cho thấy dân ca không chỉ tồn tại như những giá trị được lưu giữ trong ký ức. Khi được tiếp cận bằng tư duy sáng tạo mới, câu hò, điệu lý và những yếu tố âm nhạc dân gian có thể trở thành nguồn chất liệu cho các tác phẩm phù hợp với đời sống nghệ thuật đương đại.
Điều đáng chú ý là quá trình kế thừa không nhất thiết dừng ở việc sử dụng nguyên dạng một làn điệu. Chất liệu dân gian còn có thể được thể hiện qua thang âm, tiết tấu, cách xử lý giai điệu, ngôn ngữ ca từ và những hình ảnh đặc trưng của vùng đất. Sự chọn lọc và chuyển hóa ấy mở rộng khả năng để âm nhạc truyền thống tiếp tục hiện diện trong những không gian sáng tạo mới.
Từ những câu hát gắn với lao động, sinh hoạt cộng đồng đến những ca khúc được phổ biến trên sân khấu và trong đời sống hôm nay, dân ca đất Quảng vẫn giữ một vị trí đáng chú ý trong dòng chảy văn hóa địa phương. Khi được kế thừa bằng tư duy sáng tạo phù hợp, những giá trị ấy không chỉ được lưu giữ như một phần ký ức văn hóa, mà còn tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng để kể câu chuyện về đất và người xứ Quảng bằng ngôn ngữ âm nhạc của hôm nay.
Bùi Quốc Dũng