Bảo tồn 8 ha lõi di sản giữa sinh kế của đồng bào Mông
Ở độ cao hơn 1.700 m quanh năm mây mù bao phủ, bản Sà Dề Phìn – theo tiếng Mông nghĩa là vùng chè xanh – từ lâu đã nổi tiếng với những gốc chè cổ thụ cao 5 đến 6 m, thân bám đầy rêu phong. Từng chỉ dùng để đun nước uống trong gia đình hoặc làm quà biếu, búp chè rừng nay đã trở thành nông sản hàng hóa khi các hoạt động thu mua có tổ chức bắt đầu bén rễ. Đến tháng 5/2026, toàn xã Sìn Hồ có 86,6 ha chè, nhưng vùng chè cổ thụ chỉ chiếm khoảng 8 ha, phần còn lại là 78,6 ha chè thuộc các dự án trồng mới.
Dù chiếm chưa tới 1/10 diện tích canh tác, 8 ha này lại là nguồn nguyên liệu độc bản tạo nên tên tuổi cho sản phẩm chè địa phương. Giữ cây cổ thụ vì thế gắn chặt với nguồn sống hàng ngày của người dân, có gia đình chăm sóc khoảng 200 gốc lớn cùng 500 đến 600 cây nhỏ kế cận, mỗi năm thu hái 3 đến 4 lứa búp; từng ghi nhận nguồn thu 30 đến 50 triệu đồng mỗi năm nhờ chè cổ. Khi búp chè mang lại nguồn thu ổn định, ý thức gìn giữ cây quý của đồng bào tự khắc được duy trì bền bỉ mà không cần đến những lời kêu gọi hình thức.
Bước chuyển mình từ búp chè rừng đến quy chuẩn OCOP
Khó khăn lớn nhất khi thương mại hóa chè vùng cao không nằm ở đường sá hiểm trở, mà là năng lực chuẩn hóa quy trình để giữ chất lượng ổn định. Búp chè Sà Dề Phìn nhỏ, ngậm dày lớp tuyết trắng, sau khi hái được chuyển ngay về nhà máy tại Sìn Hồ để làm héo, sao diệt men, vò và sấy khô. Cánh chè thành phẩm co săn lại, mảnh nhọn như mũi kim, khi pha cho ra nước vàng óng cùng vị ngọt hậu sâu lắng đặc trưng của búp chè núi đá.
Doanh nghiệp tham gia liên kết là Công ty Cổ phần Đầu tư phát triển Chè Tam Đường đã đóng gói sản phẩm quy chuẩn 150 g hút chân không trong hộp cứng, bảo đảm giữ nguyên phẩm vị khi vận chuyển xa. Đáng chú ý, Trà cổ thụ Sà Dề Phìn được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao năm 2020 và tiếp tục bảo vệ thành công thứ hạng này trong kỳ đánh giá lại năm 2023. Sự thay đổi còn có trợ lực từ chính sách: giai đoạn từ năm 2021 đến ngày 1/7/2026, Sở Công Thương Lai Châu triển khai 8 đề án khuyến công quốc gia với 2,9 tỷ đồng hỗ trợ máy móc, trong đó 8 chủ thể OCOP nhận 2 tỷ đồng, riêng một cơ sở chế biến chè cổ thụ được hỗ trợ 300 triệu đồng để đổi mới công nghệ, kết hợp cùng các lớp tập huấn quản trị và bảo hộ nhãn hiệu.
Khai thông dòng chảy thương mại điện tử và chỉ dẫn địa lý
Tên bản Sà Dề Phìn được giữ nguyên trên bao bì như một bảo chứng về nguồn gốc địa lý. Bên cạnh các kênh siêu thị và sàn thương mại điện tử, sản phẩm liên tục hiện diện tại các sự kiện xúc tiến lớn như Lễ hội Hoa ban Điện Biên 2025, sự kiện Sắc màu Du lịch Đất Tổ tại Phú Thọ các năm 2025 và tháng 4/2026, hay Hội chợ Mùa Thu 2025. Ngành công thương địa phương đã hỗ trợ hơn 100 lượt cơ sở với trên 500 lượt sản phẩm OCOP giao thương kết nối, trong đó tổ chức 4 tuần hàng nông sản vùng cao tại Hà Nội, Hải Phòng và Quảng Ninh.
Điểm đột phá gần đây là việc mở rộng bán hàng trên không gian số: các phiên livestream Hành trình nông sản Lai Châu phối hợp cùng TikTok Việt Nam và Viettel Post đã chốt thành công hàng nghìn đơn hàng trong thời gian ngắn. Địa phương cũng kết nối 36 lượt doanh nghiệp tham gia xúc tiến tại Trung Quốc, Lào, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ; đồng thời quy hoạch tỉnh Lai Châu đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ hoàn thành việc xây dựng thương hiệu và bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho Trà cổ thụ Sà Dề Phìn để ngăn chặn hàng nhái, bảo vệ giá trị nông sản bản địa.
Cú hích du lịch cộng đồng và sức ép bảo tồn vùng nguyên liệu
Trong chiến lược dài hạn, giá trị của rừng chè cổ Sà Dề Phìn còn gắn chặt với du lịch bền vững. Đề án phát triển du lịch Lai Châu giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2035 xác định du lịch cộng đồng là trụ cột chủ lực, đặt mục tiêu công nhận mới ít nhất 6 điểm đến đạt chuẩn và quy hoạch cao nguyên Sìn Hồ thành Khu du lịch quốc gia. Đến tháng 6/2026, xã Sìn Hồ đã rà soát tiêu chí để xây dựng điểm du lịch cộng đồng ngay tại bản Sà Dề Phìn.
Những gốc chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi cùng văn hóa người Mông trở thành tài nguyên độc đáo: du khách có thể lên nương hái búp, xem sao chè và thưởng trà giữa khung cảnh núi non, qua đó gia tăng nguồn thu cho người dân từ các dịch vụ ăn uống, lưu trú và quà lưu niệm. Dù vậy, thách thức cốt lõi vẫn là bài toán bảo vệ nguồn gen quý. Diện tích 8 ha chè cổ là di sản tự nhiên không thể nhân rộng nhanh chóng như chè dự án, do đó việc khai thác thương mại bắt buộc phải đi đôi với giới hạn lứa hái để tránh làm kiệt quệ thân cây già. Giữ được sự cân bằng giữa sinh kế của người Mông và bảo tồn sinh thái chính là chìa khóa để chén trà Sà Dề Phìn duy trì vị thế di sản trên thị trường.
Bảo An