Những áp lực mới đối với mô hình canh tác truyền thống
Cây chè từ lâu đã là nguồn sinh kế chủ lực, gắn liền với đời sống kinh tế và văn hóa của hàng chục nghìn hộ gia đình tại Thái Nguyên. Với tổng diện tích canh tác hiện đạt khoảng 23.000 ha, dẫn đầu cả nước và đóng góp hơn 15.000 tỷ đồng vào giá trị sản xuất mỗi năm, ngành chè giữ vai trò cốt lõi trong bức tranh nông nghiệp địa phương. Tuy nhiên, trước những đòi hỏi ngày càng khắt khe của thị trường về tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và tính minh bạch, phương thức sản xuất dựa nhiều vào kinh nghiệm truyền thống đang bộc lộ những hạn chế. Tình trạng canh tác nhỏ lẻ, thiếu tính liên kết chặt chẽ theo chuỗi giá trị và sự chênh lệch về chất lượng thành phẩm giữa các vùng trồng đang là những rào cản lớn. Thêm vào đó, vấn nạn hàng giả, hàng nhái nhãn hiệu chè Thái Nguyên trên thị trường cũng gây ảnh hưởng không nhỏ đến uy tín chung của dòng nông sản đặc sản này.
Bên cạnh những thách thức nội tại, ngành chè Thái Nguyên còn chịu tác động rõ rệt từ diễn biến thất thường của thời tiết và biến đổi khí hậu, gây khó khăn cho việc kiểm soát dịch bệnh và đảm bảo năng suất búp tươi ổn định. Trước tình hình đó, tỉnh Thái Nguyên đã ban hành Nghị quyết số 11 về phát triển ngành chè giai đoạn 2025 - 2030 nhằm thiết lập một lộ trình phát triển toàn diện và bền vững hơn. Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ nâng tổng giá trị các sản phẩm chè lên mức 25.000 tỷ đồng, xây dựng ít nhất 250 sản phẩm trà sau chế biến đạt chuẩn OCOP từ 3 đến 5 sao và đưa toàn bộ các cơ sở, sản phẩm chè tiếp cận các nền tảng thương mại điện tử. Để hiện thực hóa mục tiêu này, các chính sách hỗ trợ tài chính đang được triển khai nhằm giúp người nông dân và doanh nghiệp chuẩn hóa quy trình từ khâu chọn giống, chăm sóc theo tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ cho đến hoàn thiện bao bì, nhãn mác.
Xây dựng vùng nguyên liệu tập trung và thiết lập hành lang pháp lý
Xu hướng tiêu dùng hiện đại cho thấy thị hiếu thị trường đã có sự thay đổi lớn. Bên cạnh yếu tố hương vị, người mua ngày càng quan tâm đến nguồn gốc xuất xứ, quy trình canh tác và tính an toàn của sản phẩm. Việc chuyển dịch sang mô hình vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng nghiêm ngặt mã số vùng trồng chính là giải pháp căn cơ để minh bạch hóa thông tin sản phẩm. Thực tế tại các vùng chè lớn như Tân Cương hay La Bằng minh chứng rằng, dù việc đầu tư cho quy trình hữu cơ và chuẩn hóa chứng nhận đòi hỏi chi phí ban đầu cao hơn, nhưng thành phẩm làm ra luôn có sức cạnh tranh tốt, được thị trường đón nhận ổn định và mang lại hiệu quả kinh tế dài hạn cho người sản xuất.
Song song với việc nâng cao chất lượng tại nhà vườn, công tác bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ để bảo vệ thương hiệu chè trên thị trường nội địa và quốc tế cũng được cơ quan chức năng triển khai đồng bộ. Hiện nay, Thái Nguyên đang quản lý chỉ dẫn địa lý "Tân Cương" cùng 9 nhãn hiệu tập thể gắn với các sản phẩm chè đặc sản.
Đáng chú ý, nhãn hiệu chứng nhận "Chè Thái Nguyên" đã được bảo hộ pháp lý tại các thị trường lớn bao gồm Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản và Hàn Quốc, trong khi chỉ dẫn địa lý "Tân Cương" cũng được bảo hộ tại Liên minh Châu Âu (EU) và Vương quốc Anh. Việc sở hữu các văn bằng bảo hộ quốc tế này mở ra cơ hội lớn để chè Việt Nam thâm nhập sâu vào các chuỗi bán lẻ toàn cầu, đồng thời đòi hỏi tính đồng đều và nghiêm ngặt về chất lượng đối với từng lô hàng xuất khẩu.
Ứng dụng công nghệ để minh bạch thông tin sản phẩm
Trong nỗ lực bảo vệ thương hiệu và quyền lợi người tiêu dùng, chuyển đổi số đang trở thành một công cụ quản lý hữu hiệu. Việc áp dụng hệ thống tem điện tử QR truy xuất nguồn gốc trên bao bì cho phép người tiêu dùng chủ động kiểm tra toàn bộ thông tin về quy trình sản xuất, từ thời gian thu hái, cơ sở chế biến cho đến khâu đóng gói thành phẩm. Giải pháp này không chỉ giúp nâng cao niềm tin của khách hàng mà còn hỗ trợ các cơ quan quản lý trong việc kiểm soát chất lượng và ngăn chặn các hành vi gian lận thương mại một cách hiệu quả hơn.
Sự phát triển của các kênh bán hàng trực tuyến và mạng xã hội cũng mở ra những phương thức tiếp cận thị trường linh hoạt cho thế hệ làm trà mới. Tuy nhiên, để chuyển đổi số mang lại hiệu quả thực chất và bền vững, ngành chè Thái Nguyên cần hướng tới sự kết nối đồng bộ, xây dựng một hệ thống dữ liệu truy xuất nguồn gốc thống nhất giữa hộ nông dân, các hợp tác xã, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhà nước. Khi toàn bộ các mắt xích trong chuỗi cung ứng được vận hành một cách minh bạch và kiểm soát chặt chẽ, giá trị của thương hiệu chè Thái Nguyên sẽ tiếp tục được khẳng định vững chắc trên thị trường trong và ngoài nước.
Bảo An