Từ những bước đi đầu tiên đến nền móng của một ngành kinh tế
35 năm trước, khi Hà Tĩnh tái lập tỉnh, du lịch gần như chưa có vị trí rõ nét trong cơ cấu kinh tế địa phương. Cơ sở lưu trú chính thống chỉ đếm trên đầu ngón tay, trong khi những bãi biển có tiềm năng lớn như Thiên Cầm, Xuân Thành vẫn giữ vẻ hoang sơ.
Theo Lịch sử Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh, giai đoạn 1996 - 2000, du lịch bắt đầu được chú trọng hơn khi tỉnh từng bước quy hoạch các tuyến sinh thái, lữ hành, khai thác các bãi tắm Thiên Cầm, Xuân Thành và phát triển hệ thống lưu trú. Sang giai đoạn 2001 - 2010, hạ tầng tiếp tục được đầu tư, nhiều cơ sở lưu trú, dịch vụ mới xuất hiện, tạo tiền đề hình thành các dòng sản phẩm nghỉ dưỡng biển, lịch sử và văn hóa.
Biển Thiên Cầm hàng năm thu hút được lượng khách đông đảo
Năm 2008, Sở VH-TT&DL Hà Tĩnh được thành lập trên cơ sở hợp nhất các cơ quan liên quan, đồng thời tiếp nhận chức năng, tổ chức làm công tác du lịch. Đây là bước kiện toàn về quản lý, tạo nền tảng để ngành du lịch từng bước phát triển chuyên nghiệp hơn. Nếu giai đoạn đầu tập trung vào việc tạo dựng hạ tầng và hình thành điểm đến thì từ năm 2013 trở đi, tư duy phát triển du lịch bắt đầu có sự thay đổi rõ rệt.
Giai đoạn 2013 - 2017, địa bàn Hà Tĩnh nhận thức về du lịch như một ngành kinh tế vẫn chưa thực sự đầy đủ. Chỉ khi các chủ trương của Trung ương và chiến lược phát triển của tỉnh thay đổi, du lịch mới được xác định rõ hơn là ngành kinh tế tổng hợp, từ đó tạo cơ sở tập trung nguồn lực đầu tư. Nghị quyết 08-NQ/TW năm 2017 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn cùng các chính sách hỗ trợ của tỉnh, trong đó có Nghị quyết số 81/2017/NQ-HĐND, đã tạo thêm động lực cho Hà Tĩnh chuyển từ tư duy khai thác điểm đến sang phát triển hệ sinh thái du lịch.
Từ năm 2018 đến 2025, hoạt động xúc tiến, quảng bá và liên kết vùng được đẩy mạnh. Hà Tĩnh không chỉ giới thiệu sản phẩm tại các thị trường trong nước mà còn tăng cường kết nối với các địa phương của Lào, Thái Lan. Cùng với đó, tỉnh tập trung tháo gỡ điểm nghẽn về hạ tầng, thu hút đầu tư vào những khu vực có lợi thế như Thiên Cầm, Xuân Thành.
Hà tầng mở rộng, dòng khách tăng mạnh
Sau nhiều năm đầu tư, diện mạo du lịch Hà Tĩnh đã có sự thay đổi rõ rệt. Từ những bãi biển còn hoang sơ và hệ thống lưu trú hạn chế, địa phương từng bước hình thành mạng lưới khu, điểm du lịch và các cơ sở dịch vụ có quy mô ngày càng lớn. Hiện toàn tỉnh có trên 40 khu, điểm du lịch, trong đó 17 khu, điểm được công nhận cấp tỉnh; hơn 330 cơ sở lưu trú với khoảng 7.500 phòng đạt tiêu chuẩn. Nhiều tổ hợp nghỉ dưỡng, khách sạn cao cấp, sân golf, khu vui chơi giải trí đã hình thành, góp phần nâng chất lượng dịch vụ và mở rộng khả năng đón khách.
Tại những trọng điểm như Thiên Cầm, Xuân Thành, Lộc Hà, Thạch Khê, hệ thống giao thông, hạ tầng kỹ thuật và không gian trải nghiệm tiếp tục được đầu tư. Các điểm đến biển không còn chỉ phụ thuộc vào hoạt động tắm biển mà đang từng bước được bổ sung dịch vụ nghỉ dưỡng, vui chơi, giải trí và trải nghiệm. Cùng với du lịch biển, các sản phẩm văn hóa, tâm linh, sinh thái và cộng đồng cũng được mở rộng. Chùa Hương Tích, Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Khu di tích Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Khu lưu niệm Đại thi hào Nguyễn Du, đền Chợ Củi... trở thành những điểm đến quan trọng trong hành trình khám phá Hà Tĩnh.
Quy mô thị trường cũng thay đổi đáng kể. Nếu năm 2004, Hà Tĩnh mới đón khoảng 128.000 lượt khách thì năm 2025, con số này đã tăng lên gần 5,6 triệu lượt. Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh đón khoảng 3,045 triệu lượt khách tham quan, trong đó 634.676 lượt khách lưu trú. Với mục tiêu đón 6,5 triệu lượt khách trong cả năm, Hà Tĩnh đang đứng trước cơ hội tiếp tục mở rộng quy mô thị trường và nâng cao đóng góp của du lịch vào nền kinh tế địa phương. Tuy nhiên, tăng lượng khách mới chỉ là một phần của câu chuyện. Bài toán lớn hơn với Hà Tĩnh hiện nay là làm sao biến dòng khách thành giá trị kinh tế lớn hơn thông qua việc kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu.
Du lịch biển vẫn chịu ảnh hưởng rõ nét của tính mùa vụ. Trong khi đó, nhiều điểm văn hóa, tâm linh dù có lượng khách lớn nhưng chủ yếu vẫn là các chuyến đi trong ngày. Sự liên kết giữa các điểm đến, sản phẩm trải nghiệm, lưu trú, ẩm thực và dịch vụ bổ trợ chưa thực sự liền mạch. Điều này cho thấy dư địa phát triển của du lịch Hà Tĩnh không còn nằm đơn thuần ở việc có thêm bao nhiêu khách mà ở khả năng tạo ra nhiều sản phẩm hơn, trải nghiệm sâu hơn và giá trị kinh tế cao hơn trên mỗi dòng khách.
Đưa di sản từ tài nguyên thành sản phẩm có giá trị
Một trong những hướng đi được Hà Tĩnh kỳ vọng tạo ra dư địa tăng trưởng mới là khai thác sâu hơn kho tàng di sản văn hóa để hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng. Hà Tĩnh sở hữu hệ thống di sản phong phú, từ dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, ca trù đến di sản Truyện Kiều, các giá trị gắn với Đại thi hào Nguyễn Du, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác cùng hàng loạt di tích lịch sử, danh thắng và làng nghề truyền thống.
Thách thức hiện nay là phần lớn nguồn tài nguyên ấy vẫn đang tồn tại dưới dạng các điểm tham quan, chưa được chuyển hóa đầy đủ thành chuỗi trải nghiệm có khả năng giữ chân du khách và tạo doanh thu. Bởi vậy, thay vì chỉ bảo tồn di sản trong không gian tĩnh của di tích, Hà Tĩnh đang hướng tới việc đưa di sản vào đời sống du lịch thông qua các sản phẩm trải nghiệm, sáng tạo và tương tác.
Định hướng này được đặt trong bối cảnh Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 18-NQ/TU ngày 22/12/2023 của BCH Đảng bộ tỉnh về xây dựng, phát triển văn hóa, con người Hà Tĩnh trong giai đoạn mới. Tỉnh cũng đang xây dựng Đề án phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, mở thêm không gian để những giá trị văn hóa có thể được chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế.
Ý tưởng xây dựng “Không gian văn hóa sáng tạo Truyện Kiều” là một trong những hướng tiếp cận đáng chú ý. Nếu được hiện thực hóa, không gian này có thể vượt khỏi chức năng giới thiệu di sản Nguyễn Du và Truyện Kiều, trở thành điểm đến văn hóa - sáng tạo, đồng thời kết nối với các sản phẩm du lịch khác của Hà Tĩnh và khu vực. Từ những cơ sở lưu trú ít ỏi, những bãi biển còn hoang sơ và một ngành du lịch chưa được định hình rõ nét, sau 35 năm, Hà Tĩnh đã có hệ thống điểm đến rộng hơn, hạ tầng hiện đại hơn, sản phẩm đa dạng hơn và lượng khách tăng hàng chục lần.
Chặng đường tiếp theo vì thế không chỉ là câu chuyện thu hút thêm du khách, mà là nâng chất lượng điểm đến, kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng mức chi tiêu và khai thác hiệu quả hơn những giá trị văn hóa, thiên nhiên đang có. Từ nền móng đã được tạo dựng, Hà Tĩnh đang đứng trước cơ hội đưa du lịch tiến thêm một bước: từ khai thác tài nguyên sang tạo dựng giá trị, từng bước hiện thực hóa khát vọng xây dựng ngành “công nghiệp không khói” trở thành một động lực tăng trưởng của địa phương.
Minh Khuê