Chuyển dịch từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết chuỗi giá trị
Nhắc đến nông nghiệp Tuyên Quang, người ta thường nghĩ ngay đến những đồi chè Shan tuyết mờ sương trên đỉnh Hồng Thái hay những vựa quả đặc sản trải dài trên các sườn núi đá. Thế nhưng, nếu chỉ dừng lại ở việc canh tác tự phát và bán thô nguyên liệu thô, nông sản xứ Tuyên sẽ mãi mắc kẹt trong vòng xoáy "được mùa mất giá". Sự xuất hiện của các hợp tác xã kiểu mới chính là hạt nhân phá vỡ thế độc canh nhỏ lẻ này. Tính đến đầu năm 2026, toàn tỉnh đã phát triển được 1.367 tổ hợp tác quy tụ gần 16.000 thành viên cùng với 1.646 hợp tác xã thu hút hơn 37.300 nông dân tham gia, trong đó có hơn 1.000 đơn vị hoạt động chuyên sâu trong các lĩnh vực nông, lâm nghiệp và thủy sản. Sự dịch chuyển từ mô hình kinh tế hộ sang liên kết tập thể không còn là khẩu hiệu, mà đã trở thành tấm vé bắt buộc để nông sản bản địa bước vào sân chơi thị trường khốc liệt.
Minh chứng rõ nét nhất cho tư duy "làm kinh tế nông nghiệp" này là câu chuyện tại Hợp tác xã Sơn Trà, thuộc xã Hồng Thái. Nhìn ra tiềm năng của 64 ha chè Shan tuyết tập trung, trong đó có đến 29 ha chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi, đơn vị này đã quyết định rũ bỏ thói quen bán chè tươi giá rẻ cho thương lái. Bằng việc đầu tư đồng bộ hệ thống máy vò, máy sao, máy sàng cùng dây chuyền đóng gói hiện đại, kết hợp với việc siết chặt quy trình canh tác đạt chuẩn "3 không" (không phân bón vô cơ, không thuốc bảo vệ thực vật, không pha trộn hương liệu), thương hiệu chè Shan tuyết Hồng Thái dòng 1 tôm 1 lá đã xuất sắc được công nhận là sản phẩm OCOP quốc gia đạt chuẩn 5 sao vào ngày 21/4/2026. Đây là bước ngoặt thay đổi hoàn toàn sinh kế của người dân địa phương.
Bảo hộ sở hữu trí tuệ: Công cụ bảo vệ và nâng cao giá trị sản phẩm
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng, việc xây dựng và bảo vệ thương hiệu thông qua các công cụ sở hữu trí tuệ ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với khả năng cạnh tranh của nông sản. Nhận thức này đang dần được cụ thể hóa trong hoạt động sản xuất tại Tuyên Quang. Toàn tỉnh hiện có 217 hợp tác xã sở hữu 294 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao trở lên (trong đó có 2 sản phẩm đạt chuẩn quốc gia 5 sao), 57 đơn vị áp dụng tiêu chuẩn VietGAP hoặc hữu cơ và 135 hợp tác xã đã tiến hành đăng ký bảo hộ nhãn hiệu pháp lý cho 146 sản phẩm đặc trưng. Các tài sản vô hình như nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì hay tem truy xuất nguồn gốc giúp khẳng định xuất xứ hàng hóa, xây dựng lòng tin với người tiêu dùng và tạo cơ sở để nâng cao giá bán sản phẩm.
Dù vậy, đánh giá khách quan cho thấy dư địa phát triển trong lĩnh vực này tại địa phương vẫn còn rất lớn. Nhiều hợp tác xã quy mô nhỏ vẫn chưa quan tâm đúng mức hoặc xem việc bảo hộ nhãn hiệu như một thủ tục hành chính thay vì một phần trong chiến lược phát triển thị trường dài hạn. Việc thiếu hụt các biện pháp bảo hộ pháp lý khiến nông sản địa phương đối mặt với rủi ro bị xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, làm giảm uy tín thương hiệu đã gây dựng. Do đó, việc nâng cao nhận thức cho các thành viên hợp tác xã về việc chủ động đăng ký bảo hộ nhãn hiệu và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của các tổ chức, cá nhân khác là rất cần thiết để tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, bền vững.
Ứng dụng công nghệ số mở rộng kênh tiêu thụ
Một điểm nhấn quan trọng khác trong bức tranh kinh tế tập thể tại Tuyên Quang là quá trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ ở cả khâu quản lý vùng trồng lẫn phân phối sản phẩm. Hợp tác xã Nông lâm nghiệp và Dịch vụ thương mại tổng hợp Po Mỷ (xã Đồng Văn) là một ví dụ điển hình về việc ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả thương mại. Với 8 thành viên sáng lập liên kết cùng 50 hộ dân, mỗi năm hợp tác xã bao tiêu khoảng 4.000 lít mật ong bạc hà, 80 tấn lê và 90 tấn khoai sâm đất, đạt tổng doanh thu ổn định ở mức 2 tỷ đồng. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các kênh trung gian truyền thống, đơn vị này đã chủ động đưa nông sản lên các sàn thương mại điện tử lớn như Shopee, Lazada, TikTok Shop, đồng thời xây dựng hệ thống website và fanpage để quảng bá sản phẩm trực tiếp tới người tiêu dùng.
Hiệu quả của kênh bán hàng trực tuyến được thể hiện rõ nét qua các chương trình bán hàng tương tác trực tiếp. Thông qua việc tham gia chương trình "Chợ đêm trên mây", chỉ trong một phiên phát sóng trực tiếp (livestream) kéo dài 45 phút, hợp tác xã đã tiêu thụ thành công hơn 1.000 chiếc bánh chưng đặc sản vùng cao. Việc duy trì các hoạt động livestream định kỳ giúp lượng hàng hóa tiêu thụ của đơn vị đạt mức tăng trưởng khoảng 50% mỗi năm. Công nghệ số đồng thời được ứng dụng vào việc truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và quản lý đơn hàng, giúp tối ưu hóa quy trình vận hành từ nhà xưởng đến tay người tiêu dùng.
Mặc dù ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực, kinh tế tập thể tại Tuyên Quang vẫn đối mặt với một số rào cản thực tế. Năng lực quản trị, nguồn vốn và chất lượng hoạt động giữa các hợp tác xã chưa thực sự đồng đều. Tư duy canh tác nhỏ lẻ, chưa tuân thủ triệt để các tiêu chuẩn kỹ thuật ở một bộ phận người dân vẫn ảnh hưởng đến việc quy hoạch các vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn. Để phát triển bền vững, các hợp tác xã cần tiếp tục nâng cao năng lực quản trị thương hiệu, ứng dụng công nghệ để minh bạch hóa thông tin sản phẩm, đồng thời xây dựng mối liên kết chặt chẽ hơn giữa nhà khoa học, chính quyền và nông dân.
Bảo An