Bia dẫn tích trước sân đền lặng lẽ ghi dấu một sự kiện bi tráng của lịch sử.
Từ ngọn cờ năm xưa
Những ngày cuối tháng Tám, về đền Xuân Hòa, trong không gian xanh mát của làng quê, tấm bia dẫn tích trước sân đền lặng lẽ ghi dấu một sự kiện bi tráng của lịch sử.
Ông Hoàng Đăng Hùng, quản lý kiêm thủ từ đền Xuân Hòa, nhiều năm gắn bó với di tích. Ông thường kể những câu chuyện về lá cờ năm xưa mà ông được nghe các bậc cao niên kể lại và tiếp tục trao truyền cho người dân, nhất là học sinh địa phương.
“Để chuẩn bị cho cuộc biểu tình, các đảng viên và người dân đã đốn tre, nối thành cột cờ, dựng trên ngọn cây trôi cổ thụ trước đền. Lá cờ đỏ búa liềm được treo lên trong đêm 11, rạng sáng 12/9/1930”, ông Hùng kể.
Khoảng 3 giờ sáng 12/9/1930, đông đảo nông dân tổng Phù Long và vùng phụ cận tập trung về đền Xuân Hòa, rồi kéo xuống ga Yên Xuân, tiến về phủ lỵ Hưng Nguyên. Theo tư liệu của Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh, hơn 8.000 người thuộc các tổng Phù Long, Thông Lạng, Nam Kim tham gia cuộc biểu tình, mang theo những yêu sách về dân sinh, dân chủ, chống sưu cao, thuế nặng và áp bức. Khi đến Thái Lão, đoàn người bị thực dân Pháp đàn áp khốc liệt. Máy bay địch ném bom xuống đoàn biểu tình, khiến hàng trăm người hy sinh, bị thương.
Sự kiện ngày 12/9/1930 trở thành một trong những dấu mốc bi tráng của cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh, ghi dấu sức mạnh vùng lên của quần chúng nhân dân trong những năm đầu của Đảng. Cây trôi cổ thụ năm xưa nay không còn, nhưng hình ảnh lá cờ đỏ búa liềm tung bay trên ngọn cây giữa đêm tháng Chín vẫn được lưu giữ trong ký ức người dân.
Đền Xuân Hòa cũng là nơi thành lập chi bộ Đảng đầu tiên của tổng Phù Long, phủ Hưng Nguyên vào tháng 5/1930. Những năm 1946-1947, nơi đây từng là địa điểm rèn đúc vũ khí, súng đạn của Xưởng công binh Phạm Hồng Thái, sau đó làm kho lương thực phục vụ kháng chiến chống thực dân Pháp. Từ năm 1955 đến 1964, đền được sử dụng làm trường học cho con em địa phương.
Qua chiến tranh, ngôi đền bị bom đạn làm hư hỏng. Sau nhiều lần được phục dựng, tu sửa, năm 2010, đền Xuân Hòa được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Trong khuôn viên đền hiện có bia tưởng niệm liệt sĩ và bia dẫn tích ghi lại sự kiện 12/9/1930.
Khi di tích trở thành lớp học
Điều đáng quý là ký ức ấy không nằm yên trong những trang tư liệu. Hằng năm, đền Xuân Hòa trở thành “lớp học” lịch sử của học sinh Trường Tiểu học và THCS Long Xá. Các em được nghe kể về cuộc biểu tình, tìm hiểu dấu tích còn lại và dâng hương tưởng niệm những người đã hy sinh.
“Được nghe kể ngay tại di tích, em thấy câu chuyện lịch sử gần gũi hơn. Em hiểu cuộc sống hòa bình hôm nay có được từ sự hy sinh của các thế hệ đi trước”, em Nguyễn Thị Hương Giang, học sinh Trường Tiểu học và THCS Long Xá, chia sẻ.
Một tiết học ngắn, nhưng quá khứ bỗng trở nên gần gũi. Những địa danh, con người và mất mát của gần một thế kỷ trước trở thành lời nhắc nhở tự nhiên về giá trị của độc lập, tự do.
Hằng năm, đền Xuân Hòa trở thành “lớp học” lịch sử của học sinh Trường Tiểu học và THCS Long Xá
Từ đền Xuân Hòa nhìn ra, quê hương hôm nay đã khoác lên diện mạo mới. Những con đường bê tông rộng mở, trường học, nhà văn hóa được đầu tư, những ngôi nhà mới nối tiếp nhau giữa vùng quê từng trải qua chiến tranh và gian khó. Sau nhiều năm xây dựng nông thôn mới, diện mạo các địa phương trước khi sắp xếp đơn vị hành chính đã có những chuyển biến rõ nét; cả 4 xã Hưng Lĩnh, Long Xá, Xuân Lam và Thông Tân đều đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó Long Xá và Thông Tân đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao.
Năm 2025, giá trị sản xuất toàn địa bàn đạt khoảng 2.225 tỷ đồng, thu nhập bình quân đầu người đạt 65,5 triệu đồng/năm; tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giảm còn dưới 1%. Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2028 đạt chuẩn nông thôn mới theo Bộ tiêu chí quốc gia giai đoạn 2026-2030, tiếp tục nâng cao chất lượng các tiêu chí, hướng tới một vùng quê hiện đại, giàu bản sắc.
Nối quá khứ với mùa Thu hôm nay
Trong dòng chảy phát triển ấy, những di tích như đền Xuân Hòa được xem là phần ký ức và nguồn lực văn hóa cần được gìn giữ. Bà Hoàng Thị Hoài Thanh, Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy, Phó Chủ tịch UBND xã Hưng Nguyên Nam, cho biết địa phương hiện có 9 di tích được xếp hạng và 20 di tích nằm trong danh mục kiểm kê của tỉnh. Cùng với bảo vệ, tu bổ, địa phương chú trọng đưa giá trị di tích vào giáo dục truyền thống, để lịch sử không chỉ được lưu giữ mà còn sống trong đời sống hôm nay.
“Việc gìn giữ di tích không chỉ là bảo tồn di sản văn hóa, mà còn góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, phát huy các giá trị văn hóa và tạo thêm động lực cho địa phương phát triển”, bà Hoài Thanh nói.
Những ngày này, khi cả nước hướng về Quốc khánh 2/9, trở về Xuân Hòa càng cảm nhận rõ sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại. Gần một thế kỷ trước, từ nơi đây, lá cờ đỏ búa liềm được treo lên, hiệu triệu quần chúng đứng lên đấu tranh. Hôm nay, trên chính mảnh đất ấy, cờ Tổ quốc tung bay trên những con đường làng; những lớp học tiếp tục kể cho thế hệ trẻ về một thời đấu tranh và hy sinh của cha ông.
Ông Hoàng Đăng Hùng, quản lý kiêm thủ từ đền Xuân Hòa, nhiều năm gắn bó với di tích. Ông thường kể những câu chuyện về lá cờ năm xưa
Ngọn cây trôi năm xưa đã không còn. Lá cờ từng tung bay trong rạng sáng tháng Chín cũng chỉ còn trong ký ức. Nhưng câu chuyện về ngọn cờ vẫn được kể lại, từ người thủ từ đến những lớp học dưới mái đền, từ thế hệ đã đi qua chiến tranh đến những người trẻ lớn lên trong hòa bình.
Từ một nơi từng phát lệnh đấu tranh, đền Xuân Hòa hôm nay trở thành nơi bắt đầu những bài học về hòa bình. Trên quê hương Hưng Nguyên Nam, những bài học ấy đang hiện diện trong từng đổi thay của cuộc sống, trong những con đường mới, mái trường mới và nhịp sống ngày càng khởi sắc.
Mỗi mùa Thu độc lập trở về, Xuân Hòa lại nối quá khứ với hiện tại, để câu chuyện của một thời không chỉ được nhớ lại, mà tiếp tục hiện hữu trong cuộc sống bình yên hôm nay.
Đình Phượng, Nguyễn Hạnh (CTV VP Bắc Trung Bộ)