Hiện trạng khai thác và tiềm năng của nguồn tài nguyên chè cổ thụ
Nằm trên các dãy núi cao quanh năm mây phủ thuộc vùng Mẫu Sơn, các quần thể chè Shan tuyết cổ thụ đã sinh trưởng tự nhiên qua hàng trăm năm. Khí hậu mát mẻ, độ ẩm không khí cao cùng đặc điểm thổ nhưỡng đặc trưng đã tạo cho chè Shan tuyết nơi đây một hương vị thanh khiết riêng biệt, trở thành sản vật quý của địa phương.
Hiện tại, khu vực Mẫu Sơn, bao gồm địa giới hành chính của 3 xã Mẫu Sơn, Công Sơn và Ba Sơn, đang lưu giữ khoảng hơn 10 ha chè Shan tuyết, với nhiều gốc chè đạt độ tuổi từ 100 đến 300 năm. Đáng chú ý, tính đến nay đã có 12 cây tại xã Ba Sơn và 99 cây tại xã Công Sơn được chính thức công nhận là Cây Di sản Việt Nam, tạo nền tảng cốt lõi để địa phương phát triển các sản phẩm đặc trưng.
Dù sở hữu tiềm năng lớn về mặt giá trị kinh tế, tuy nhiên trong nhiều năm qua, sản vật này vẫn chưa được khai thác tương xứng. Phần lớn diện tích chè mọc phân tán trong rừng đặc dụng và rừng phòng hộ, người dân bản địa chủ yếu thu hái theo kinh nghiệm nhỏ lẻ để phục vụ nhu cầu gia đình hoặc bán thô ra thị trường. Việc thiếu vắng vùng nguyên liệu quy hoạch tập trung, quy trình chế biến phụ thuộc vào phương pháp thủ công và các mối liên kết chuỗi giữa nông hộ với doanh nghiệp, hợp tác xã còn lỏng lẻo là những nút thắt lớn. Thực trạng này khiến chè Shan tuyết Mẫu Sơn chưa thể hình thành một hệ sinh thái sản phẩm hàng hóa có quy mô và giá trị thương mại cao trên thị trường.
Hoàn thiện chuỗi giá trị và quy chuẩn hóa quy trình canh tác an toàn
Để tháo gỡ các hạn chế cố hữu, định hướng của ngành nông nghiệp địa phương đã dịch chuyển mạnh mẽ sang mô hình phát triển theo chuỗi giá trị khép kín, từ vùng nguyên liệu, chế biến, xây dựng thương hiệu cho đến hệ thống tiêu thụ. Cơ quan quản lý chuyên ngành đang phối hợp với các địa phương tiến hành rà soát, thống kê chính xác hiện trạng về diện tích, số lượng và mật độ phân bố của các gốc chè cổ thụ. Đây là cơ sở dữ liệu quan trọng để đưa ra định hướng bảo tồn phù hợp với điều kiện sinh thái, làm bệ đỡ cho chương trình xây dựng sản phẩm OCOP thiết thực. Đồng thời, người dân được hướng dẫn chi tiết quy trình nhân giống, trồng, chăm sóc, thu hái và chế biến theo các tiêu chuẩn an toàn, hữu cơ, gắn với việc bảo vệ rừng theo quy định của pháp luật.
Song song với công tác quản lý hiện trạng, hoạt động nghiên cứu khoa học cũng được triển khai thông qua các đề tài nghiên cứu bảo tồn và phát triển cây chè Mẫu Sơn. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, ngành chức năng sẽ tiến hành tuyển chọn cây đầu dòng, phục tráng nguồn gen bản địa và xây dựng các mô hình nhân giống chất lượng cao. Việc chuyển giao công nghệ chế biến, hoàn thiện quy trình kỹ thuật và hỗ trợ hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng vững chắc để nâng cao chất lượng, tăng cường khả năng cạnh tranh cho thương hiệu chè Shan tuyết Mẫu Sơn trên thị trường bán lẻ hiện đại.
Chiến lược mở rộng thị trường từ không gian du lịch đến xuất khẩu
Ở giai đoạn thương mại hóa sản phẩm, việc kết nối giao thương và mở rộng thị trường được xác định là mắt xích then chốt để nâng cao giá trị kinh tế cho cây chè Mẫu Sơn. Các chương trình xúc tiến thương mại, kết nối cung cầu đang được đẩy mạnh nhằm đưa sản phẩm chè chất lượng cao thâm nhập vào các hệ thống phân phối hiện đại, các chuỗi siêu thị và các sàn thương mại điện tử. Các doanh nghiệp và hợp tác xã tại địa phương nhận được sự hỗ trợ để hoàn thiện bao bì, chuẩn hóa nhận diện thương hiệu, nhằm mở rộng thị trường ngoài tỉnh và từng bước hướng đến mục tiêu xuất khẩu đối với các dòng chè cao cấp.
Một hướng đi thiết thực khác là việc tích hợp vùng nguyên liệu chè vào chuỗi phát triển kinh tế du lịch địa phương. Các sản phẩm du lịch trải nghiệm đang được nghiên cứu xây dựng bài bản, cho phép du khách tham quan các quần thể cây di sản, trực tiếp tham gia vào các công đoạn thu hái, chế biến thủ công và thưởng trà tại thực địa. Sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên vùng Mẫu Sơn, nét đẹp văn hóa đặc trưng của đồng bào dân tộc Dao và sản vật trà cổ thụ được kỳ vọng sẽ tạo ra một sản phẩm trải nghiệm độc đáo thu hút du khách. Khi hình thành được các chuỗi liên kết thu mua ổn định với doanh nghiệp và hợp tác xã, người dân sẽ yên tâm đầu tư chăm sóc cây chè cổ thụ, mở rộng vùng nguyên liệu và ổn định sinh kế bền vững tại vùng cao.
Bảo An