Tham quan, tìm hiểu mô hình "Cánh đồng mẫu lớn" của Công ty TNHHMTV Cà phê 15 (Quân khu 5).
Trong hơn một thế kỷ, cà phê không chỉ bén rễ trên những tầng đất bazan màu mỡ của Tây Nguyên, mà còn song hành cùng quá trình khai phá, định cư và hình thành sinh kế của hàng triệu nông dân nơi đây. Từ những đồn điền cà phê đầu tiên, cây cà phê từng bước vượt ra khỏi vai trò cây trồng kinh tế đơn thuần, trở thành một ngành hàng xuất khẩu chủ lực, góp phần đưa Việt Nam vươn lên vị trí cao trên bản đồ cà phê thế giới.
Tuy nhiên, bước vào giai đoạn 2025–2035, khi thị trường cà phê toàn cầu chuyển dịch mạnh mẽ theo các tiêu chuẩn xanh, minh bạch và phát triển bền vững, ngành cà phê Việt Nam đang đứng trước một yêu cầu mang tính căn bản. Trọng tâm phát triển không còn nằm ở sản lượng hay thứ hạng xuất khẩu, mà ở cách tổ chức không gian phát triển, năng lực liên kết vùng và khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Trong bức tranh tái cấu trúc ấy, không gian cà phê Tây Nguyên với hai trung tâm lớn là Đắk Lắk và Lâm Đồng đang đứng trước một lựa chọn chiến lược: tiếp tục duy trì mô hình phát triển theo quán tính cũ, hay cùng nhau kiến tạo một cấu trúc mới để đưa cà phê Việt Nam bước vào kỷ nguyên giá trị toàn cầu, nơi chất lượng, bản sắc và tính bền vững trở thành lợi thế cạnh tranh cốt lõi.
Tại Đắk Lắk, vai trò trung tâm lịch sử của ngành cà phê Việt Nam được hình thành và khẳng định qua nhiều thập niên. Từ Buôn Ma Thuột, thương hiệu cà phê Robusta Việt Nam lan tỏa khắp Tây Nguyên, đóng góp quyết định vào việc đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia sản xuất cà phê hàng đầu thế giới. Không chỉ sở hữu diện tích và sản lượng lớn, Đắk Lắk còn là địa phương sớm hình thành hệ sinh thái ngành hàng tương đối hoàn chỉnh, từ vùng nguyên liệu tập trung, doanh nghiệp chế biến, hệ thống xuất khẩu đến các thiết chế văn hóa mang tầm quốc gia.
Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thiên Văn, Đắk Lắk là cái nôi của cà phê Việt Nam và của Robusta Việt Nam. Với nền tảng lịch sử, quy mô sản xuất lớn cùng những lợi thế về thổ nhưỡng và con người, địa phương này hội tụ đầy đủ điều kiện để trở thành biểu tượng mới của ngành cà phê toàn cầu, nhất là trong bối cảnh cà phê Robusta Việt Nam ngày càng được ghi nhận về chất lượng, tính bền vững và giá trị văn hóa.
Khi thị trường toàn cầu chuyển mạnh sang các tiêu chuẩn xanh, minh bạch và bền vững, ngành cà phê Việt Nam đang đứng trước một yêu cầu mới, không còn nằm ở sản lượng hay thứ hạng mà ở cách tổ chức không gian phát triển và năng lực liên kết để tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.
Nhìn từ thị trường quốc tế, ông Tao Jian – doanh nhân Trung Quốc nhiều năm gắn bó với hoạt động kết nối cà phê Việt Nam cho rằng Đắk Lắk ngày nay không chỉ được nhận diện bởi sản lượng lớn, mà đang dần trở thành đại diện cho xu hướng phát triển cà phê chất lượng cao của Việt Nam. Theo ông, chính sự chuyển dịch từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chú trọng chất lượng, truy xuất nguồn gốc và giá trị gia tăng đang mở ra một không gian phát triển mới, giúp cà phê Việt Nam từng bước nâng cao vị thế trên thị trường toàn cầu.
Song hành với Đắk Lắk, Lâm Đồng đang nổi lên như một cực tăng trưởng mới trong cấu trúc phát triển hiện đại của ngành cà phê. Không chỉ mở rộng về quy mô sản xuất, địa phương này đang bước vào một giai đoạn phát triển với tầm vóc khác, khi từ một vùng trồng lớn từng bước chuyển mình trở thành trung tâm sản xuất, chế biến và xuất khẩu cà phê theo chuẩn giá trị cao.
Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng Phan Nguyễn Hoàng Tân khẳng định, cây cà phê không chỉ là cây công nghiệp chủ lực mà còn là biểu tượng kinh tế và văn hóa gắn bó sâu sắc với quá trình phát triển của địa phương. Việc hợp nhất và tổ chức lại không gian sản xuất từ các vùng cà phê trọng điểm đã giúp quy mô ngành hàng cà phê Lâm Đồng được nâng lên rõ rệt, tạo nền tảng quan trọng để tỉnh hướng tới vai trò trung tâm chế biến và xuất khẩu cà phê trong giai đoạn tới.
Theo số liệu niên vụ 2024–2025, diện tích canh tác cà phê của Lâm Đồng đạt khoảng 325.300 héc ta, chiếm 44% diện tích cà phê cả nước, với sản lượng hơn 974.000 tấn. Dự kiến niên vụ 2025–2026, diện tích sẽ vượt 328.000 héc ta và sản lượng có thể đạt trên một triệu tấn. Tuy nhiên, điểm nhấn không nằm ở quy mô tuyệt đối, mà ở cách Lâm Đồng tái tổ chức sản xuất theo hướng phát triển chiều sâu, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao, nâng cao chất lượng và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.
"Cà phê người lính"- sản phẩm của Công ty TNHHMTV Cà phê 15 (Quân khu 5) là một tỏng những sản phẩm cà phê mới với chất lượng và tiêu chuẩn xanh, hữu cơ, được thì trường đón nhận.
Trong bối cảnh Liên minh châu Âu siết chặt các quy định về truy xuất nguồn gốc và chống mất rừng, cà phê Lâm Đồng đang bước vào một quá trình tái cấu trúc toàn diện, trải dài từ quản lý vùng trồng, số hóa dữ liệu đất đai đến xây dựng hệ thống thông tin cho từng hộ nông dân. Những vùng cà phê như Cầu Đất, Di Linh hay Bảo Lâm không chỉ là địa bàn sản xuất, mà đang dần định hình hình ảnh không gian cà phê đặc sản và “chuẩn xanh” của Việt Nam, gắn kết chặt chẽ hơn với các thị trường có yêu cầu cao về chất lượng và tính bền vững.
Sự vươn lên của Lâm Đồng cũng đặt ra một vấn đề lớn hơn cho toàn ngành cà phê Việt Nam. Câu chuyện về danh xưng “thủ phủ cà phê”, dù mang ý nghĩa lịch sử và niềm tự hào chính đáng, đang dần nhường chỗ cho yêu cầu liên kết, bổ trợ và phân vai rõ ràng trong chuỗi giá trị toàn cầu. Trong cấu trúc đó, Đắk Lắk với nền tảng lịch sử lâu đời và bản sắc Robusta rõ nét có thể tiếp tục giữ vai trò trụ cột của chuỗi giá trị cà phê Việt Nam; trong khi Lâm Đồng, với lợi thế sinh thái và định hướng phát triển bền vững, đang từng bước khẳng định vai trò ở phân khúc cà phê đặc sản và các thị trường cao cấp.
Theo ông Phan Nguyễn Hoàng Tân, trong giai đoạn phát triển mới, điều cốt lõi không nằm ở việc mở rộng thêm diện tích, mà ở tổ chức lại không gian sản xuất theo chuẩn giá trị, dựa trên liên kết vùng và liên kết chuỗi. Đây chính là con đường để cà phê Việt Nam vượt qua ngưỡng “cường quốc sản xuất”, tiến tới vị thế quốc gia kiến tạo giá trị trong chuỗi cà phê toàn cầu.
Cùng quan điểm đó, Tiến sĩ Phạm S – chuyên gia nông nghiệp vùng Tây Nguyên, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Lâm Đồng cho rằng lợi thế lớn nhất của cà phê Việt Nam không nằm ở việc địa phương nào nắm giữ danh xưng “thủ phủ”, mà ở khả năng kết nối các trung tâm sản xuất thành một cấu trúc giá trị thống nhất. Khi mỗi địa phương phát huy đúng vai trò của mình trong một không gian chung, cà phê Việt Nam mới có thể bước ra thị trường quốc tế với một tư thế mới.
Từ thực tiễn đó có thể thấy, kỷ nguyên giá trị của cà phê Việt Nam chỉ có thể được kiến tạo trên nền tảng liên kết chiến lược. Khi lợi ích dài hạn của ngành hàng được đặt lên trên những biểu tượng cục bộ, không gian giá trị quốc gia cho cà phê Việt Nam sẽ dần hình thành, tạo nền tảng để ngành hàng này phát triển bền vững và khẳng định vị thế trên bản đồ cà phê thế giới.