Đánh thức di sản Shan Tuyết trên những đỉnh núi trên 800 m
Ở độ cao trên 800 m so với mực nước biển, nơi mây mù bao phủ quanh năm, những thân chè Shan Tuyết cổ thụ đã bám rễ qua nhiều thế hệ đồng bào Dao, Tày. Búp chè vùng cao mập mạp, phủ lớp lông tơ trắng mịn để chống chọi sương muối giá rét, khi chế biến cho sắc nước vàng óng như mật ong cùng vị đượm và hậu ngọt sâu. Từng chỉ quẩn quanh trong nếp sinh hoạt tự cấp tự túc hoặc đổi lấy bao gạo hạt muối ở chợ phiên, những gốc chè rêu phong tại làng nghề Bằng Phúc và các xã lân cận nay đã trở thành nguồn sinh kế bền vững. Bà con chủ động chuyển từ thu hái tự nhiên sang quy trình chăm sóc hữu cơ, gìn giữ tán cây cổ thụ để duy trì phẩm chất búp rừng nguyên bản.
Dấu ấn rõ nét nhất cho bước chuyển này diễn ra tại Đồng Phúc. Sau khi được cấp chứng nhận Nhãn hiệu tập thể vào năm 2018, vùng chè đón nhận thêm cú hích lớn khi 12 cây Shan Tuyết cổ thụ được công nhận là Cây Di sản Việt Nam vào cuối tháng 12/2025. Sự kiện này khẳng định giá trị nguồn gốc bản địa, đưa sản phẩm thẳng tiến vào phân khúc quà biếu cao cấp. Cùng nhịp chuyển động đó, tại xã Yên Bình, Hợp tác xã Nông nghiệp Bản Mộc tận dụng tiểu khí hậu mát mẻ để thử nghiệm phương pháp lên men tự nhiên. Kỹ thuật chế biến mới giúp búp chè Shan Tuyết thoát khỏi khuôn khổ trà xanh sao thủ công, tạo ra các dòng hồng trà và trà lên men có vị thanh êm, tiếp cận linh hoạt thị hiếu của lớp khách hàng trẻ tại các đô thị.
Chè hoa vàng và phép tính giá trị của cây dược liệu
Bên cạnh Shan Tuyết, dải đất phía Bắc còn sở hữu nguồn tài nguyên bản địa quý hiếm là cây chè hoa vàng. Từng mọc rải rác dưới tán rừng ẩm tại Bạch Thông và Chợ Đồn, loài hoa này từ lâu được bà con dùng làm bài thuốc dân gian thanh nhiệt, bồi bổ cơ thể. Khi khoa học hiện đại chứng minh hàm lượng hợp chất chống oxy hóa vượt trội trong cánh hoa, loài cây rừng này lập tức mở ra cơ hội kinh tế mới, thu hút các hợp tác xã và doanh nghiệp mạnh dạn bỏ vốn phát triển vùng nguyên liệu tập trung. Điển hình như Công ty TNHH Hà Diệp đã hoàn thiện vùng trồng chuyên canh quy mô hơn 3.000 gốc, trong khi Hợp tác xã Nông nghiệp Công nghệ cao BK FOODS liên kết với người dân mở rộng diện tích canh tác lên tới 45 ha.
Điểm mấu chốt tạo nên bước nhảy vọt về giá trị của chè hoa vàng là khâu công nghệ sau thu hoạch. Thay vì phơi thủ công khiến hoa bị thâm và hao hụt dược chất, các đơn vị đã đầu tư hệ thống buồng sấy thăng hoa và sấy lạnh công nghệ cao. Kỹ thuật này rút cạn nước nhưng giữ nguyên vẹn hình dáng đóa hoa, sắc vàng tươi và toàn bộ hoạt chất sinh học. Nhờ đầu tư bài bản, sản phẩm trà hoa vàng của cả hai cơ sở đều đạt chứng nhận OCOP 4 sao, khẳng định chỗ đứng vững chắc ở thị trường cao cấp với giá bán cao gấp nhiều lần so với các dòng chè búp thông thường.
Bài toán quy mô 2.100 ha và chiến lược phá thế phân tán
Tính chung toàn vùng phía Bắc Thái Nguyên, diện tích chè hiện đạt hơn 2.100 ha với sản lượng búp tươi khoảng 8.000 tấn mỗi năm. Cây chè hiện diện trải dài từ Mỹ Phương, Chợ Mới đến những thôn bản vùng sâu như Mĩ Phương 2 (xã Thượng Minh) hay bản Dao Nà Pán (xã Phong Quang), mang theo những biến tấu riêng về thổ nhưỡng và tay nghề chế biến bản địa. Dù tiềm năng dồi dào, địa hình đồi núi dốc đứng và giao thông cách trở vẫn là rào cản lớn khiến chi phí vận chuyển tăng cao, trong khi tập quán sản xuất của một bộ phận người dân còn nhỏ lẻ, dễ rơi vào thế bị ép giá mỗi khi vào chính vụ.
Để tháo gỡ điểm nghẽn, chiến lược kết nối không gian phát triển giữa vùng núi phía Bắc với trung tâm kinh tế của tỉnh đang được đẩy mạnh. Khi hạ tầng giao thông liên kết thuận tiện hơn, nông sản vùng cao sẽ rút ngắn thời gian tiếp cận các nhà máy chế biến sâu, các sàn thương mại điện tử và các hội chợ xúc tiến thương mại quy mô lớn. Việc hòa mình vào hệ sinh thái thương hiệu chung của chè Thái Nguyên giúp các đặc sản vùng cao tận dụng được uy tín sẵn có, đồng thời bù đắp những sắc thái hương vị độc bản mà vùng đồi trung du không thể sở hữu. Chuyển từ thói quen hái lượm sang canh tác hàng hóa có kiểm soát, gắn cây cổ thụ với bảo tồn di sản và chuẩn hóa công nghệ sấy chè hoa vàng chính là nền tảng vững chắc để người dân phía Bắc thoát nghèo, làm giàu ngay trên nương đồi quê hương.
Bảo An