Biến đổi khí hậu làm đảo chiều cán cân cung - cầu
Những biến động về nguồn cung thường tạo ra cơ hội để các quốc gia xuất khẩu cải thiện giá trị. Nửa đầu năm 2026, thị trường chè thế giới đang chứng kiến đúng kịch bản đó khi nhiều nước sản xuất lớn đồng loạt giảm sản lượng do tác động của thời tiết cực đoan.
Thế nhưng, trong khi giá chè quốc tế được cải thiện, ngành chè Việt Nam lại chưa tận dụng được hết lợi thế. Giá xuất khẩu tăng, nhưng sản lượng giảm mạnh khiến kim ngạch vẫn đi xuống. Quan trọng hơn, khoảng cách rất lớn về giá bán giữa chè Việt với các đối thủ cho thấy bài toán của ngành không còn nằm ở sản lượng mà ở chất lượng, chế biến và thương hiệu.
Ảnh minh họa
Nửa đầu năm nay, thị trường chè toàn cầu chịu ảnh hưởng rõ nét từ tình trạng thời tiết bất lợi tại nhiều quốc gia sản xuất chủ lực. Tại Ấn Độ - nước sản xuất chè lớn thứ hai thế giới, lượng mưa thiếu hụt tại các vùng trồng phía Nam khiến sản lượng tháng 5 giảm 3,5% so với cùng kỳ năm trước. Bang Tamil Nadu, vùng chè nổi tiếng của quốc gia này, ghi nhận mức giảm tới 28%, trong khi Kerala giảm khoảng 16%. Dù các vùng phía Bắc có mức tăng nhất định, sản lượng bổ sung vẫn không đủ bù đắp phần thiếu hụt. Sri Lanka cũng đối mặt với bức tranh tương tự khi sản lượng chè trong 5 tháng đầu năm giảm hơn 5.000 tấn, kéo theo lượng xuất khẩu đi xuống.
Điểm đáng chú ý là dù sản lượng giảm, Sri Lanka vẫn duy trì được giá trị xuất khẩu nhờ tỷ trọng lớn của các sản phẩm chế biến sâu như chè túi lọc, chè hòa tan và chè đóng gói. Điều này cho thấy giá trị gia tăng đang trở thành "lá chắn" giúp nhiều quốc gia giảm tác động từ biến động nguồn cung. Việc nguồn cung toàn cầu sụt giảm đã góp phần giữ mặt bằng giá chè ở mức cao hơn so với cùng kỳ, tạo điều kiện để nhiều nước xuất khẩu cải thiện giá bán.
Giá xuất khẩu tăng nhưng chưa đủ bù sản lượng giảm
Theo số liệu thống kê, 6 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu hơn 51.000 tấn chè, thu về khoảng 89 triệu USD. So với cùng kỳ năm trước, lượng xuất khẩu giảm 11,8%, trong khi kim ngạch giảm 7,8%. Điểm sáng nằm ở giá xuất khẩu bình quân khi đạt khoảng 1.745 USD mỗi tấn, tăng 4,6%. Riêng tháng 6, giá xuất khẩu đạt 1.831 USD/tấn - mức cao nhất kể từ đầu năm.
Việc giá bán tăng cho thấy thị trường quốc tế đang chấp nhận mức giá cao hơn trong bối cảnh nguồn cung khan hiếm. Tuy nhiên, mức tăng này vẫn chưa đủ để bù đắp lượng hàng xuất khẩu giảm, khiến tổng kim ngạch chưa thể cải thiện. Đây cũng là dấu hiệu cho thấy ngành chè Việt Nam vẫn phụ thuộc khá lớn vào sản lượng thay vì giá trị gia tăng.
Một điểm đáng chú ý khác là cơ cấu thị trường xuất khẩu của chè Việt đang có sự dịch chuyển rõ nét. Nếu trước đây các thị trường Trung Đông như Pakistan hay Afghanistan chiếm tỷ trọng lớn thì hiện nay xuất khẩu sang khu vực này có xu hướng giảm. Ngược lại, nhiều thị trường mới ghi nhận mức tăng trưởng tích cực.
Trong tháng 6, lượng chè xuất khẩu sang Ấn Độ tăng hơn 550% so với cùng kỳ năm trước, trong khi Iraq tăng trên 150%. Các thị trường như Mỹ, Nga và Philippines cũng duy trì tốc độ tăng trưởng khả quan.
Sự thay đổi này cho thấy doanh nghiệp Việt Nam đang từng bước mở rộng thị trường, giảm phụ thuộc vào một số đối tác truyền thống. Tuy nhiên, khả năng gia tăng giá trị vẫn còn là dấu hỏi lớn.
Một trong những minh chứng rõ nhất là thị trường Malaysia. Trong bốn tháng đầu năm 2026, quốc gia này nhập khẩu gần 11.000 tấn chè với tổng giá trị hơn 39 triệu USD, tăng hơn 56% so với cùng kỳ năm trước. Việt Nam hiện là nhà cung cấp lớn thứ hai, chỉ sau Indonesia.
Tuy nhiên, khoảng cách về giá bán giữa các quốc gia là rất đáng chú ý. Giá chè xuất khẩu của Việt Nam chỉ khoảng 850 USD/tấn, thấp hơn nhiều so với Indonesia (1.286 USD/tấn), Kenya (1.603 USD/tấn). Trong khi đó, chè Trung Quốc đạt mức hơn 11.000 USD/tấn - cao gấp nhiều lần chè Việt.
Khoảng cách này phản ánh vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Phần lớn chè xuất khẩu vẫn là nguyên liệu hoặc sản phẩm sơ chế, được các doanh nghiệp nước ngoài nhập về để tiếp tục chế biến, đóng gói và bán ra thị trường với giá trị cao hơn. Nói cách khác, Việt Nam đang bán nguyên liệu, trong khi giá trị lớn nhất lại nằm ở khâu chế biến và xây dựng thương hiệu.
Cuộc cạnh tranh không còn ở sản lượng
Ảnh minh họa
Nếu trước đây lợi thế của các quốc gia xuất khẩu chủ yếu nằm ở quy mô vùng nguyên liệu thì hiện nay cuộc cạnh tranh đang chuyển sang một giai đoạn hoàn toàn khác.
Kenya - vốn nổi tiếng với chè đen đang mở rộng sang các dòng chè xanh và chè tím nhằm phục vụ phân khúc cao cấp tại Malaysia. Sri Lanka tiếp tục gia tăng tỷ trọng các sản phẩm chế biến sâu, trong khi Trung Quốc xây dựng lợi thế bằng thương hiệu, chỉ dẫn địa lý và các dòng trà đặc sản có giá trị cao. Điều này đồng nghĩa, lợi thế về sản lượng của Việt Nam sẽ ngày càng thu hẹp nếu không nâng cấp chuỗi giá trị.
Người tiêu dùng ngày càng ưu tiên các sản phẩm tự nhiên, ít đường, có nguồn gốc rõ ràng và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế như Halal hay Kosher. Đây đều là những phân khúc có giá trị gia tăng cao và tốc độ tăng trưởng tốt.
Tại Malaysia, ngành dịch vụ ăn uống được dự báo đạt quy mô khoảng 27,5 tỷ USD vào năm 2030, trong khi thị trường trà uống liền tiếp tục mở rộng. Bên cạnh đó, việc người dân duy trì thói quen sử dụng trà mỗi ngày cũng tạo dư địa lớn cho các sản phẩm chất lượng cao.
Trong khi đó, việc Trung Quốc ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn nhập khẩu tuy tạo áp lực nhưng cũng buộc doanh nghiệp Việt phải thay đổi, hướng tới sản xuất bền vững và nâng cao chất lượng.
Theo nhiều chuyên gia, nếu muốn cải thiện giá trị xuất khẩu, ngành chè cần tập trung vào ba hướng đi trọng tâm: đầu tư mạnh vào chế biến sâu để phát triển các dòng trà túi lọc, trà hòa tan, trà pha sẵn và sản phẩm phục vụ chăm sóc sức khỏe; xây dựng thương hiệu gắn với vùng nguyên liệu, chỉ dẫn địa lý và hệ thống truy xuất nguồn gốc; đồng thời ứng dụng công nghệ số trong quản lý vùng nguyên liệu, kết nối trực tiếp với nhà nhập khẩu và phát triển thị trường quốc tế.
Cơ hội đang mở nhưng không kéo dài mãi
Sự sụt giảm nguồn cung tại nhiều quốc gia sản xuất chè lớn đang tạo ra khoảng trống nhất định trên thị trường thế giới. Đây là cơ hội để các nước xuất khẩu, trong đó có Việt Nam, nâng cao vị thế.
Tuy nhiên, lợi thế này sẽ chỉ mang tính ngắn hạn nếu ngành chè vẫn chủ yếu cạnh tranh bằng giá rẻ và xuất khẩu nguyên liệu. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến chất lượng, truy xuất nguồn gốc và thương hiệu, giá trị của một tấn chè sẽ không còn được quyết định bởi sản lượng thu hoạch, mà bởi hàm lượng chế biến, công nghệ và câu chuyện thương hiệu phía sau sản phẩm.
Đó cũng là thách thức lớn nhất, nhưng đồng thời là con đường tất yếu để chè Việt thoát khỏi vị thế "nguồn cung nguyên liệu giá thấp" và từng bước vươn lên ở những phân khúc có giá trị cao hơn trên thị trường quốc tế.