Mới đây, tại căn nhà cổ số 13 Trần Phú, phường Ba Đình, thành phố Hà Nội, Hội Di sản Văn hóa Việt Nam đã tổ chức lễ công bố và trao quyết định số 09/QĐ-HDSVHVN, chính thức công nhận Không gian di sản văn hóa Hoàng Liên cổ thụ trà trở thành hội viên tổ chức của Hội. Sự kiện đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị một loại trà quý hiếm gắn liền với vùng núi Hoàng Liên Sơn thuộc tỉnh Lào Cai, đồng thời mở ra một điểm đến văn hóa độc đáo ngay giữa lòng Thủ đô.
Quyết định mang tầm vóc di sản
Việc Hội Di sản Văn hóa Việt Nam chính thức công nhận không gian này không đơn thuần là một thủ tục hành chính, mà là sự khẳng định về chiều sâu văn hóa của một dự án được dày công xây dựng qua nhiều năm. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Văn Trụ, Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, nhận định rằng trà Việt Nam vốn có truyền thống lâu đời, gắn liền với đời sống sinh hoạt của người dân qua nhiều thế hệ. Theo ông, nghiên cứu cho thấy trà Việt Nam vô cùng phong phú và đa dạng, gắn bó mật thiết với nhiều sự kiện và lễ hội truyền thống. Tổ chức UNESCO cũng đã có những đánh giá tích cực về giá trị của trà Việt Nam trên trường quốc tế.
Hoàng Liên cổ thụ trà là đặc sản quý hiếm hàng đầu của Việt Nam. Bởi sản lượng thu hái được mỗi năm rất hạn chế, giá trị của dòng trà này mang một ý nghĩa đặc biệt, không chỉ về mặt kinh tế mà còn về chiều sâu văn hóa và lịch sử. Sáng kiến xây dựng không gian di sản văn hóa trà là nơi hội tụ của các nghệ sĩ, nhà trí thức và những người quan tâm đến trà, để cùng nhau giới thiệu và chia sẻ về sự quý giá của Hoàng Liên cổ thụ trà cũng như cách chế biến và pha chế cầu kỳ.
Loại trà sinh ra từ độ cao hơn 2.000 mét
Ông Phan Quốc Tuấn, chủ nhiệm ban điều hành Không gian di sản văn hóa Hoàng Liên cổ thụ trà, khẳng định ngay từ đầu rằng đây không phải loại trà thông thường có thể tìm thấy ở bất kỳ đâu. Hoàng Liên cổ thụ trà chỉ xuất hiện duy nhất tại vùng núi Hoàng Liên Sơn thuộc tỉnh Lào Cai, nơi những cây trà cổ thụ có tuổi đời hàng trăm năm sinh trưởng hoàn toàn tự nhiên ở độ cao hơn 2.000m so với mực nước biển.
Ở tầm cao khắc nghiệt ấy, cây trà hấp thụ tinh khí của trời đất trong điều kiện quanh năm bao phủ bởi sương mù và gió lạnh. Chính môi trường tự nhiên đặc thù này tạo nên những búp trà trắng như tuyết với hương vị thanh khiết, hoàn toàn khác biệt so với trà được trồng theo phương thức công nghiệp. Đây là điểm cốt lõi làm nên bản sắc riêng không thể nhầm lẫn của Hoàng Liên cổ thụ trà, và cũng là lý do khiến dòng trà này trở thành đối tượng đáng được bảo tồn dưới góc độ di sản văn hóa.
Sự quý hiếm còn được thể hiện qua con số cụ thể: mỗi năm, sản lượng trà khô thu được chỉ dừng lại ở mức vài tấn. Giới hạn tự nhiên này không thể thay đổi bằng công nghệ hay quy mô sản xuất, bởi bản thân những cây trà cổ thụ là tài sản không thể tái tạo trong thời gian ngắn.
Đi chậm nhưng chắc, xây dựng thương hiệu bền vững
Điều đáng chú ý ở dự án này là triết lý phát triển khác biệt so với xu hướng thương mại hóa nhanh chóng vốn phổ biến trong ngành trà hiện nay. Để có được những chén trà thơm, những người thực hiện dự án đã phối hợp chặt chẽ với đồng bào dân tộc địa phương trong việc trông nom và bảo vệ từng gốc trà cổ thụ. Mô hình này không chỉ đảm bảo chất lượng nguyên liệu mà còn tạo ra sinh kế bền vững cho người dân vùng cao, gắn kết quyền lợi cộng đồng với trách nhiệm bảo tồn rừng trà.
Thay vì chạy theo thương mại hóa, nhóm sáng lập lựa chọn con đường tích lũy giá trị và xây dựng thương hiệu di sản theo cách bền vững hơn, dù chậm hơn. Cách tiếp cận này phản ánh một nhận thức rõ ràng: Hoàng Liên cổ thụ trà không thể và không nên được phát triển như một sản phẩm đại trà. Giá trị thực sự nằm ở sự độc đáo, ở câu chuyện văn hóa gắn liền với núi rừng Hoàng Liên Sơn, và ở mối quan hệ cộng sinh giữa con người với thiên nhiên.
Ba trụ cột cho hành trình bảo tồn phía trước
Sau khi được chính thức công nhận, Không gian di sản văn hóa Hoàng Liên cổ thụ trà tại số 13 Trần Phú không đứng trước sự kết thúc của một hành trình, mà là điểm khởi đầu cho những trách nhiệm lớn hơn. Tiến sĩ Nguyễn Thế Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, chỉ ra rằng nhóm điều hành cần duy trì 3 trụ cột cốt lõi trong thời gian tới.
Thứ nhất là hoàn thiện kỹ thuật chế biến trà qua nhiều thế hệ, đảm bảo những tri thức thủ công quý giá không bị thất truyền. Thứ hai là định hình nghệ thuật thưởng trà và xây dựng một văn hóa trà riêng biệt mang bản sắc Việt, để thưởng trà không chỉ là một thói quen mà trở thành một hành động văn hóa có chiều sâu. Thứ ba và cũng là trụ cột quan trọng không kém là tạo sinh kế bền vững, gắn quyền lợi của đồng bào địa phương với công việc gìn giữ và bảo tồn rừng trà cổ thụ, để người dân trở thành những người bảo vệ di sản một cách tự nguyện và có trách nhiệm.
Sự ra đời của Không gian di sản văn hóa Hoàng Liên cổ thụ trà tại căn nhà cổ số 13 Trần Phú, Hà Nội, không chỉ là tin vui cho những người yêu trà mà còn là tín hiệu tích cực cho thấy các giá trị văn hóa truyền thống đang được nâng niu và trân trọng theo những cách thức mới mẻ, gắn liền với đời sống đương đại. Giữa nhịp sống hối hả của Thủ đô, không gian này trở thành nơi để người ta dừng lại, nhấp một chén trà từ những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi trên dãy Hoàng Liên Sơn, và cảm nhận chiều sâu của một di sản đang được gìn giữ cho thế hệ mai sau.
Bảo An