Không gian lớn, nhưng dư địa sản xuất chịu sức ép

Sau sáp nhập, TP. HCM có hơn 450.000 ha không gian nông nghiệp, tạo điều kiện để hình thành những vùng sản xuất có quy mô lớn, đa dạng về sinh thái và sản phẩm. Đây là lợi thế quan trọng để thành phố tiếp tục phát triển nông nghiệp theo hướng hàng hóa, công nghệ cao và gắn với nhu cầu của một đô thị đặc biệt.

Tại hội thảo “Nông nghiệp đô thị - tương lai nông nghiệp trong lòng thành phố, đổi mới để phát triển” do UBND TP. HCM tổ chức cuối năm 2025, Phó Chủ tịch UBND TP. HCM Bùi Minh Thạnh nhận định không gian nông nghiệp sau sáp nhập tạo ra những điều kiện mới cho ngành nông nghiệp thành phố.

Tuy nhiên, lợi thế về diện tích không đồng nghĩa với việc bài toán phát triển đã được giải quyết. Theo Thạc sĩ, Kiến trúc sư Ngô Anh Vũ, Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng TP. HCM, thách thức lớn của thành phố hiện nay là tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh, kéo theo diện tích đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp và chịu tác động mạnh từ quá trình phát triển đô thị.

Thực tế cho thấy khu vực nông thôn vẫn giữ vai trò quan trọng trong cấu trúc kinh tế - xã hội của TP. HCM. Theo báo cáo của UBND TP. HCM gửi Thường trực Thành ủy về phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn giai đoạn 2026-2030, khu vực nông thôn có gần 3,2 triệu người, tương đương khoảng 23% dân số thành phố. Thu nhập bình quân của người dân nông thôn đã vượt 80 triệu đồng/người/năm, trong khi tỷ lệ hộ nghèo được kéo giảm xuống dưới 0,1%.

Những con số này cho thấy quá trình xây dựng nông thôn mới tại TP. HCM đã đạt những kết quả đáng ghi nhận. Sau hơn 15 năm triển khai, số tiêu chí đạt được bình quân tăng khoảng 11 tiêu chí/xã; 100% xã được công nhận đạt chuẩn theo bộ tiêu chí cũ. Hệ thống hạ tầng thiết yếu từng bước được đầu tư, diện mạo nông thôn có nhiều chuyển biến, an ninh trật tự được giữ vững và đời sống người dân ngày càng được cải thiện.

Trong lĩnh vực sản xuất, nông nghiệp thành phố duy trì mức tăng trưởng khoảng 2-3% mỗi năm. Cơ cấu ngành tiếp tục chuyển dịch theo hướng giảm các sản phẩm có hiệu quả kinh tế thấp, đồng thời tăng tỷ trọng những nhóm sản phẩm có giá trị cao như rau, hoa, cây kiểng, chăn nuôi tập trung và thủy sản.

Dù vậy, quá trình chuyển đổi vẫn còn không ít điểm nghẽn. Đất nông nghiệp bị thu hẹp, phân tán và manh mún khiến việc tổ chức sản xuất gặp khó khăn. Chất lượng môi trường đất, nước tại một số khu vực suy giảm, làm hiệu quả sử dụng đất thấp; thậm chí có nơi nông dân không còn mặn mà với sản xuất, dẫn đến tình trạng đất bị bỏ hoang.

Bên cạnh đó, tốc độ tăng trưởng của ngành có dấu hiệu chậm lại, năng suất và sức cạnh tranh chưa tương xứng với tiềm năng. Công nghiệp chế biến, liên kết chuỗi giá trị và vấn đề an toàn thực phẩm cũng còn những hạn chế cần được khắc phục.

Những vấn đề trên đặt ra yêu cầu không thể tiếp tục phát triển nông nghiệp theo phương thức cũ. Với một đô thị có tốc độ đô thị hóa cao như TP. HCM, việc tổ chức lại không gian sản xuất và lựa chọn mô hình phù hợp trở thành yêu cầu cấp thiết.

Nông nghiệp đô thị là hướng đi chiến lược

Từ yêu cầu thực tiễn, TP. HCM đã xây dựng “Chương trình phát triển nông nghiệp đô thị giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050”. Đây không chỉ là một chương trình phát triển ngành mà còn là bước cụ thể hóa định hướng tổ chức lại nông nghiệp trong mối quan hệ ngày càng chặt chẽ với quá trình đô thị hóa.

Thực tế, nông nghiệp đô thị không phải mô hình hoàn toàn mới tại TP. HCM. Nhiều mô hình đã được triển khai và hình thành những điểm sáng trong sản xuất như Khu Nông nghiệp công nghệ cao, các vùng trồng lan theo hướng kinh tế hộ gia đình tại xã Bình Hưng, làng hoa phường Thới An hay làng mai vàng Bình Lợi.

Điểm mới trong giai đoạn 2026-2030 là thành phố từng bước xác lập nông nghiệp đô thị trở thành hướng phát triển chủ đạo, phù hợp với điều kiện đất đai, không gian và đặc điểm dân cư của một đô thị lớn.

Theo định hướng này, nông nghiệp phải chuyển mạnh sang mô hình hiện đại, ứng dụng công nghệ cao, phát triển nông nghiệp tuần hoàn và hữu cơ. Sản xuất không nhất thiết phải phụ thuộc vào những vùng đất rộng mà có thể tận dụng các diện tích nhỏ, không gian trống trong nội đô cũng như những khu vực ven đô đang chịu tác động trực tiếp từ quá trình đô thị hóa.

Đây là sự thay đổi quan trọng về tư duy phát triển. Trong điều kiện đất sản xuất ngày càng hạn chế, giá trị của nông nghiệp không chỉ nằm ở diện tích mà còn ở hàm lượng công nghệ, chất lượng sản phẩm, khả năng tạo giá trị gia tăng và mức độ phù hợp với không gian đô thị.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo ra sản phẩm nông nghiệp. Thành phố hướng tới xây dựng một hệ sinh thái trong đó nông nghiệp vừa cung cấp nguồn thực phẩm tươi sống, chất lượng cao, an toàn cho thị trường tại chỗ; vừa góp phần tạo dựng không gian xanh, cải thiện môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Nếu được tổ chức bài bản, nông nghiệp đô thị còn có thể trở thành một động lực kinh tế mới cho khu vực ven đô. Người dân có thêm sinh kế và thu nhập, lao động nông nghiệp có điều kiện chuyển đổi theo hướng có kỹ năng và giá trị cao hơn. Đồng thời, các mô hình sản xuất mới có thể góp phần hình thành không gian đô thị xanh, hiện đại và thông minh.

Quan trọng hơn, phát triển nông nghiệp đô thị phải được nhìn nhận trong mối quan hệ với xây dựng nông thôn mới. Nông thôn mới trong một đô thị lớn không thể chỉ được đánh giá bằng hệ thống đường sá, trường học hay các tiêu chí hạ tầng, mà cần được tiếp cận từ yêu cầu nâng cao chất lượng sống, thu nhập, môi trường và khả năng thích ứng của người dân trước quá trình đô thị hóa.

Vì vậy, việc xây dựng chiến lược phát triển nông nghiệp đô thị với tầm nhìn dài hạn đến năm 2050 là hướng đi cần thiết. Chiến lược này phải được đặt trong tổng thể quy hoạch đô thị, bảo đảm sự đồng bộ giữa phát triển sản xuất, quản lý đất đai, bảo vệ môi trường và tổ chức không gian dân cư.

Trong quá trình đó, TP. HCM cần tiếp tục phát huy lợi thế về thị trường tiêu thụ lớn, khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực và hạ tầng; đồng thời khắc phục những điểm yếu về đất đai manh mún, liên kết sản xuất, chế biến và an toàn thực phẩm.

Phát triển nông nghiệp đô thị, xét cho cùng, không phải là giữ nông nghiệp bằng mọi giá trong lòng một đô thị đang phát triển nhanh. Đó là cách tổ chức lại nông nghiệp để thích ứng với đô thị hóa, biến những không gian còn lại thành nguồn lực, nâng cao giá trị trên từng đơn vị diện tích và bảo đảm sinh kế bền vững cho người dân.

Đây cũng chính là nền tảng để TP. HCM tiếp tục xây dựng nông thôn mới theo một cách tiếp cận mới: hiện đại hơn, xanh hơn, hiệu quả hơn và phù hợp hơn với vị thế của một đô thị đặc biệt.

Việt Hùng - Bạch Dương