Ưu đãi thuế: "Đòn bẩy vàng" thu hút đầu tư?

Chỉ trong vòng chưa đầy một năm, Việt Nam liên tiếp ban hành hàng loạt văn bản pháp lý quan trọng tái định hình hệ thống ưu đãi thuế. Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025 chính thức có hiệu lực từ ngày 1/10/2025, theo đó doanh nghiệp nhỏ và vừa được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong 3 năm kể từ ngày được cấp giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp lần đầu, còn các đối tượng đặc thù có thể được hưởng mức thuế ưu đãi 10%, 15%, 17% tùy thuộc vào quy mô và lĩnh vực hoạt động. Tiếp nối đó, Nghị định 320/2025/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Thuế TNDN có hiệu lực từ ngày 15/12/2025, và Thông tư 20/2026/TT-BTC do Bộ Tài chính ban hành ngày 12/3/2026 làm rõ các nội dung quan trọng liên quan đến thu nhập chịu thuế, ưu đãi thuế và hồ sơ chứng minh chi phí hợp lệ của doanh nghiệp, đồng thời giúp doanh nghiệp dễ chứng minh điều kiện hưởng ưu đãi và giảm tranh chấp khi thanh tra thuế.

Song song với đó, Chính phủ ban hành Nghị định 174/2025/NĐ-CP ngày 30/6/2025 quy định chính sách giảm thuế giá trị gia tăng từ 1/7/2025 đến hết 31/12/2026. Cụ thể, thuế GTGT được giảm từ 10% xuống 8% theo Nghị quyết 204/2025/QH15, với thời gian áp dụng 18 tháng lần đầu tiên chính sách này được duy trì trong một khoảng thời gian dài, tạo sự ổn định và giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc xây dựng kế hoạch sản xuất, kinh doanh. Đây không còn là biện pháp tình thế mang tính giải cứu ngắn hạn, mà đã trở thành một cam kết chính sách trung hạn thực sự.

Đặc biệt, đầu năm 2026, Nghị định 20/2026/NĐ-CP ra đời như một bước ngoặt khi đưa ra những ưu đãi mang tính đột phá. Theo đó, nhà đầu tư được miễn 100% thuế chuyển nhượng vốn khi thoái vốn khỏi doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, cá nhân được miễn thuế thu nhập cá nhân từ chuyển nhượng vốn góp vào doanh nghiệp khởi nghiệp, và chi phí nghiên cứu phát triển (R&D) được tính nhân đôi tức 200% — vào chi phí được trừ khi tính thuế TNDN. Riêng về ưu đãi cho thị trường vốn, Luật Thuế thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15 bổ sung ưu đãi cho đầu tư qua quỹ, gồm miễn thuế chuyển nhượng sau 2 năm nắm giữ và giảm 50% thuế lợi tức trong một số trường hợp, nhằm thu hút dòng vốn dài hạn và chuyên nghiệp vào thị trường chứng khoán.

Mục tiêu kép: Hỗ trợ nội địa và cạnh tranh quốc tế

Nhìn vào tổng thể, làn sóng cải cách thuế lần này hướng đến hai mục tiêu song song. Một mặt, nhà nước nỗ lực giảm gánh nặng cho khu vực kinh tế tư nhân trong nước, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và khởi nghiệp, những "mầm xanh" đang cần vốn và thời gian để bám rễ. Mặt khác, Việt Nam phải duy trì sức hút với các tập đoàn đa quốc gia trong bối cảnh quy tắc thuế toàn cầu đang thay đổi chóng mặt.

Chính sách giảm thuế GTGT xuống 8% mang lại lợi ích cho nhiều nhóm đối tượng, từ doanh nghiệp sản xuất đến người tiêu dùng cuối cùng, đặc biệt giúp doanh nghiệp giảm chi phí đầu vào, hạ giá thành sản phẩm và tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường. Trong khi đó, các ưu đãi thuế dành cho startup và đổi mới sáng tạo được đánh giá là cú hích thiết thực. Chính sách kéo dài thời điểm bắt đầu tính miễn thuế TNDN cho startup theo đó nếu trong 3 năm đầu doanh nghiệp chưa có thu nhập chịu thuế, thời gian ưu đãi sẽ tự động kích hoạt từ năm thứ 4 giúp khắc phục tình trạng doanh nghiệp bị "trôi" mất thời gian ưu đãi thuế trong những năm đầu còn thua lỗ.

Bài toán thuế tối thiểu toàn cầu: Khi "đòn bẩy" bị giảm lực

Chính ở đây xuất hiện nghịch lý lớn nhất mà Việt Nam đang phải đối mặt. Trong nhiều thập kỷ, thuế suất ưu đãi thấp thậm chí chỉ 5–10% là lợi thế cạnh tranh then chốt để Việt Nam thu hút những "đại bàng" công nghệ như Samsung, Intel, LG, Foxconn. Thế nhưng, với thuế tối thiểu toàn cầu do OECD khởi xướng, nếu quốc gia tiếp nhận đầu tư áp mức thuế suất hiệu quả dưới 15%, quốc gia nơi đặt trụ sở chính của tập đoàn có quyền truy thu phần thuế chênh lệch điều này đồng nghĩa với việc các ưu đãi thuế suất thấp vốn là công cụ chính sách chủ yếu của Việt Nam trong thu hút FDI sẽ không còn phát huy hiệu lực như trước.

Việt Nam chính thức áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu 15% đối với các doanh nghiệp FDI có doanh thu hợp nhất từ 750 triệu Euro trở lên, theo Nghị định 236/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/10/2025. Theo phân tích của Chứng khoán BSC, việc triển khai thuế bổ sung nội địa đạt chuẩn có thể mang lại cho ngân sách nhà nước khoảng 14.600 tỷ đồng mỗi năm từ các tập đoàn đa quốc gia đang hoạt động tại Việt Nam một nguồn thu đáng kể nếu biết chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh mới.

Chuyển mình: Từ ưu đãi thuế sang hỗ trợ trực tiếp

Nhận thức rõ giới hạn của công cụ ưu đãi thuế trong kỷ nguyên mới, Việt Nam đang chủ động tái thiết kế chiến lược thu hút đầu tư. Thay vì chỉ cạnh tranh bằng thuế suất thấp, Chính phủ đã thành lập Quỹ Hỗ trợ Đầu tư theo Nghị định 182/2024/NĐ-CP. Khác với mô hình ưu đãi thuế truyền thống chỉ phát huy tác dụng khi doanh nghiệp có lợi nhuận chịu thuế, cơ chế mới dựa trên hỗ trợ tài chính trực tiếp bằng tiền mặt hoặc bù đắp chi phí, được thiết kế để không làm giảm thuế hiệu dụng của doanh nghiệp, qua đó hạn chế nguy cơ kích hoạt thuế bổ sung ở nước ngoài trong khi vẫn mang lại lợi ích ròng rõ ràng cho nhà đầu tư.

Ông Hong Sun, Chủ tịch danh dự Hiệp hội Doanh nghiệp Hàn Quốc tại Việt Nam, đánh giá cao việc luật hóa các cơ chế hỗ trợ đầu tư mới thay thế cho ưu đãi thuế cũ, cho rằng điều này sẽ giúp Việt Nam giữ chân các nhà đầu tư lớn và gửi đi thông điệp mạnh mẽ rằng Việt Nam đang tự thay đổi để thích nghi với luật chơi toàn cầu. Điều này có thể thấy qua những con số thực tế: trong hai tháng đầu năm 2026, vốn FDI thực hiện tại Việt Nam ước đạt 3,21 tỷ USD, tăng 8,8% so với cùng kỳ năm trước mức cao nhất của hai tháng đầu năm trong 5 năm qua.

"Đòn bẩy vàng" hay cần thêm trụ đỡ?

Nhìn lại toàn cục, ưu đãi thuế vẫn là yếu tố quan trọng, nhưng rõ ràng không còn đủ sức đứng một mình. Khi các quy tắc thuế đã được chuẩn hóa ở quy mô toàn cầu, lợi thế cạnh tranh của các quốc gia không còn nằm ở mức thuế thấp hơn, mà chuyển sang các yếu tố phi thuế như cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực, môi trường pháp lý minh bạch và sự phát triển của hệ sinh thái công nghiệp. Chiến lược của Việt Nam trong giai đoạn mới đang phản ánh đúng nhận thức đó: ưu đãi thuế được tinh chỉnh có trọng điểm, hướng đến những ngành chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng xanh và đổi mới sáng tạo, trong khi các trụ đỡ phi thuế từ hạ tầng logistics, năng lượng sạch, đến đào tạo nhân lực chất lượng cao ngày càng được chú trọng đầu tư.

Ưu đãi thuế chưa bao giờ và sẽ không bao giờ là công thức vạn năng. Nhưng khi được thiết kế đúng đối tượng, đúng thời điểm và đặt trong một hệ sinh thái đầu tư đồng bộ, nó vẫn là "đòn bẩy vàng" không phải theo nghĩa thay thế tất cả, mà theo nghĩa khuếch đại sức mạnh của những nền tảng cạnh tranh vững chắc hơn mà Việt Nam đang từng bước xây dựng.

Minh Trí