Mức độ tập trung của nguồn cung lương thực thế giới
Bức tranh thương mại nông nghiệp quốc tế năm 2026 đang phản ánh xu hướng phụ thuộc ngày càng lớn của thị trường toàn cầu vào một nhóm nhỏ các nước xuất khẩu. Báo cáo từ Tổ chức Thương mại Thế giới chỉ ra rằng, trong tổng quy mô thị trường xuất khẩu nông sản trị giá khoảng 1.500 tỷ USD, danh sách 30 quốc gia dẫn đầu hiện nắm giữ hơn 80% thị phần giao thương. Đáng chú ý, riêng 10 nền kinh tế đứng đầu đã kiểm soát gần 50% kim ngạch xuất khẩu toàn cầu. Việc nguồn cung co cụm khiến thương mại nông nghiệp ngày càng mang tính chiến lược, đặc biệt là khi mạng lưới logistics quốc tế gặp rủi ro, giá phân bón và chi phí năng lượng chịu nhiều biến động.
Trong cơ cấu này, khu vực châu Mỹ tiếp tục giữ vai trò xương sống khi liên minh bốn nước gồm Mỹ, Brazil, Canada và Mexico chiếm gần 30% tổng giá trị xuất khẩu, trải dài từ các nhóm hàng thô như ngũ cốc, hạt có dầu, thịt cho đến thực phẩm chế biến sâu. Ở chiều ngược lại, Trung Quốc – dù là quốc gia sản xuất nông nghiệp lớn nhất thế giới – lại có thứ hạng xuất khẩu thấp hơn nhiều so với Mỹ hay Brazil, do phần lớn sản lượng làm ra được giữ lại để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ của thị trường nội địa tỷ dân.
Đối lập với các mô hình canh tác quy mô lớn của châu Mỹ, các quốc gia châu Âu khẳng định vị thế trên thị trường nông sản quốc tế thông qua tính chuyên môn hóa, hiệu quả thâm canh cao và các dòng sản phẩm có giá trị gia tăng lớn. Hà Lan là một ví dụ điển hình khi diện tích đất đai hạn chế không ngăn cản quốc gia này đứng ở vị trí thứ 11 thế giới về xuất khẩu thực phẩm, nhờ ứng dụng hệ thống nhà kính thông minh và tối ưu hóa vai trò trung tâm logistics của châu lục. Các nền kinh tế lớn khác như Pháp và Đức tiếp tục duy trì ưu thế ở các ngành hàng có biên lợi nhuận cao như sữa, ngũ cốc chất lượng cao, thực phẩm chế biến và đồ uống. Thực tế này phản ánh một quy luật của thương mại nông sản hiện đại: năng lực cạnh tranh không chỉ phụ thuộc vào quỹ đất nông nghiệp mà chịu sự chi phối lớn từ trình độ công nghệ sinh học và hạ tầng chuỗi cung ứng.
Vai trò chuyên biệt của các quốc gia Châu Á - Thái Bình Dương
Mặc dù các cường quốc phương Tây chiếm ưu thế về tổng trị giá kim ngạch, một số nền kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương lại giữ vai trò quan trọng trong việc ổn định chuỗi cung ứng lương thực ở nhiều khu vực bằng các mặt hàng chuyên biệt. Úc là nguồn cung quan trọng cho thị trường châu Á về thịt bò, lúa mì và lúa mạch. Trong khi đó, Indonesia là cường quốc xuất khẩu dầu cọ – loại nguyên liệu được sử dụng phổ biến trong ngành công nghiệp thực phẩm chế biến toàn cầu.
Trong dòng chảy thương mại đó, Việt Nam hiện đã khẳng định vị thế vững chắc khi đứng thứ 20 toàn cầu về xuất khẩu nông sản. Với kim ngạch đạt khoảng 26,9 tỷ USD, chiếm 1,8% tổng giá trị thương mại nông nghiệp thế giới, Việt Nam đã chứng minh được năng lực cung ứng ổn định. Dù quy mô nền kinh tế và diện tích đất canh tác nhỏ hơn nhiều cường quốc nông nghiệp lớn, Việt Nam lại nắm giữ thị phần chi phối đối với nhiều mặt hàng thiết yếu, có tác động trực tiếp đến giá cả thị trường toàn cầu như gạo, cà phê, hồ tiêu, hạt điều, thủy sản và trái cây nhiệt đới. Việc duy trì nguồn cung ổn định của các nhóm hàng này giúp nâng cao vị thế đàm phán của Việt Nam trên các diễn đàn an ninh lương thực.
Bài toán hạ tầng logistics trong kỷ nguyên nhiều biến động
Hoạt động xuất khẩu lương thực ngày càng mang tính sống còn đối với nhiều quốc gia do ngành nông nghiệp hiện đại phụ thuộc lớn vào các yếu tố đầu vào công nghiệp như nhiên liệu, phân bón hóa học và mạng lưới vận tải biển. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại các tuyến hải trình chiến lược hoặc các biến động địa chính trị đều có thể đẩy chi phí sản xuất và logistics tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh lương thực của các quốc gia phụ thuộc vào nguồn hàng nhập khẩu. Thực tế này đòi hỏi các nước xuất khẩu lớn phải sở hữu hạ tầng chuỗi cung ứng đủ mạnh để duy trì dòng chảy hàng hóa thông suốt ngay cả trong những giai đoạn khủng hoảng.
Đối với Việt Nam, vị trí thứ 20 thế giới là kết quả từ quá trình chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp, nhưng cũng đặt ra những thách thức dài hạn về tính bền vững. Để duy trì năng lực cạnh tranh khi thị trường quốc tế ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn xanh và hàng rào kỹ thuật, việc phụ thuộc vào lợi thế nhân công giá rẻ hay xuất khẩu nguyên liệu thô sẽ không còn mang lại hiệu quả cao. Hướng đi thiết thực cho các doanh nghiệp nội địa là tăng cường ứng dụng công nghệ vào sản xuất, chuẩn hóa quy trình truy xuất nguồn gốc và đầu tư đồng bộ cho hệ thống logistics nông sản chuyên dụng nhằm giảm thiểu hao hụt sau thu hoạch. Việc làm chủ chất lượng và tối ưu hóa chuỗi phân phối từ vùng trồng đến thị trường quốc tế là giải pháp căn cơ để nâng cao giá trị kinh tế cho nông sản và cải thiện thu nhập cho người nông dân.
Bảo An