Thị trường truyền thống hụt hơi, kim ngạch neo vào giá bán
Bức tranh xuất khẩu chè của Việt Nam trong 9 tháng đầu năm 2026 bộc lộ rõ những điểm nghẽn của mô hình phụ thuộc vào đối tác quen thuộc. Toàn ngành xuất khẩu đạt 89,7 nghìn tấn với kim ngạch 167,66 triệu USD, giảm 8,4% về khối lượng nhưng tăng nhẹ 0,2% về giá trị nhờ giá bán bình quân đạt 1.868 USD/tấn, tăng 9,4% so với cùng kỳ năm 2025.
Dù giá bán nhích lên giúp doanh nghiệp giữ được doanh thu, nhưng cú sốc từ Pakistan, thị trường vốn chiếm gần 20% thị phần nhưng giảm tới 52,8% về sản lượng và 51,4% về trị giá, đã tạo ra khoảng trống lớn. Cùng với sự suy giảm tại Trung Quốc, Indonesia và Ấn Độ, ngành chè buộc phải tìm kiếm lối thoát ở các thị trường phát triển có biên độ an toàn cao hơn.
Tăng trưởng đột biến tại thị trường đầu tàu châu Âu
Giữa bức tranh xuất khẩu nhiều nốt trầm, thị trường Đức nổi lên như một điểm sáng nổi bật. Số liệu thống kê 9 tháng đầu năm 2026 ghi nhận lượng chè Việt Nam xuất sang Đức tăng vọt 78,4% về lượng và 71,3% về trị giá. Nếu xét riêng số liệu của Trung tâm Thương mại Quốc tế trong 7 tháng đầu năm 2026, Đức đã nhập khẩu tổng cộng 30,5 nghìn tấn chè, tương đương 202,25 triệu USD. Trong đó, Việt Nam cung ứng 159 tấn với kim ngạch 1,46 triệu USD, đứng thứ 15 trong số các quốc gia xuất khẩu chè vào thị trường này.
Mặc dù con số tuyệt đối còn khiêm tốn, tốc độ tăng trưởng của chè Việt Nam tại Đức lại thuộc nhóm dẫn đầu khi khối lượng tăng 69,1% và kim ngạch tăng tới 164,4% so với cùng kỳ năm trước. Nhờ đà bứt phá này, thị phần chè Việt Nam tại Đức đã được nâng từ 0,3% lên 0,52% về lượng và từ 0,33% lên 0,72% về giá trị. Việc thị phần vẫn nằm dưới ngưỡng 1% cho thấy dư địa để các doanh nghiệp trong nước khai thác còn rất lớn, đặc biệt khi sức mua tại thị trường 84 triệu dân này luôn duy trì ở mức cao và ổn định.
Thủ phủ phối trộn châu Âu và đòn bẩy thuế quan 0%
Sức hút của thị trường Đức không chỉ dừng lại ở quy mô tiêu dùng nội địa. Từ lâu, thành phố cảng Hamburg và các trung tâm logistics của Đức đã đóng vai trò là đầu mối nhập khẩu, chế biến, phối trộn và tái xuất khẩu chè hàng đầu của toàn Liên minh châu Âu. Các tập đoàn đồ uống lớn tại Đức thường thu mua nguyên liệu từ nhiều châu lục để sản xuất các dòng trà túi lọc, trà hòa tan và sản phẩm pha chế cao cấp, sau đó phân phối ngược lại khắp các nước châu Âu và Bắc Mỹ. Do đó, việc đặt chân vững chắc vào thị trường Đức đồng nghĩa với việc nông sản Việt Nam có cơ hội bước vào mạng lưới phân phối rộng lớn của cả lục địa.
Bên cạnh chè đen truyền thống, người tiêu dùng Đức ngày càng chuộng các dòng chè xanh, chè ô long, chè thảo mộc và đặc biệt là các sản phẩm chè hữu cơ có chứng nhận nguồn gốc tự nhiên. Đây là cơ hội thuận lợi cho các dòng chè đặc sản vùng cao của Việt Nam. Thêm vào đó, Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU đã đưa mức thuế nhập khẩu chè về 0%, tạo lợi thế cạnh tranh rõ rệt về chi phí so với các đối thủ lớn như Ấn Độ hay Sri Lanka. Ưu đãi thuế quan là chiếc chìa khóa quan trọng giúp chè Việt Nam dễ dàng tiếp cận bàn đàm phán với các nhà buôn quốc tế.
Vượt rào cản kỹ thuật để bám rễ chuỗi cung ứng
Dù cơ hội mở rộng là rất rõ ràng, thị trường Đức chưa bao giờ là điểm đến dễ tính. Liên minh châu Âu áp dụng hệ thống rào cản kỹ thuật khắt khe hàng đầu thế giới, với danh mục kiểm soát nghiêm ngặt về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng và yêu cầu minh bạch vùng trồng. Phương thức xuất khẩu theo kiểu gom chè trôi nổi, không rõ nguồn gốc và chỉ sấy khô bán xô chắc chắn sẽ bị loại bỏ ngay từ khâu kiểm dịch cửa khẩu. Một lô hàng vi phạm không chỉ đối mặt với nguy cơ bị tiêu hủy mà còn có thể khiến toàn bộ ngành chè trong nước bị đưa vào diện kiểm tra đặc biệt.
Để tận dụng tối đa cơ hội từ thị trường Đức, doanh nghiệp xuất khẩu phải thay đổi tư duy từ bán cái mình có sang sản xuất đúng chuẩn thị trường cần. Doanh nghiệp cần chủ động liên kết với các hợp tác xã, chuẩn hóa quy trình chăm sóc hữu cơ và đầu tư dây chuyền chế biến sâu, bảo quản hiện đại để nâng cao giá trị từng kilôgam sản phẩm. Sự sụt giảm sức mua từ các thị trường giá rẻ như Pakistan năm 2026 là một phép thử cần thiết, tạo áp lực tích cực để ngành chè Việt Nam đoạn tuyệt với xuất khẩu thô, từng bước khẳng định vị thế vững chắc tại những thị trường cao cấp như nước Đức.
Bảo An