Tiểu khí hậu nghìn mét và thức quà ngủ quên giữa sương mù
Nằm ở độ cao hơn 1.000 m so với mực nước biển, xã Hồng Thái thuộc huyện Na Hang sở hữu tiểu vùng khí hậu mát lành quanh năm, nơi sương mù và mây trắng thường xuyên bao phủ các triền núi dốc. Thổ nhưỡng giàu mùn cùng biên độ nhiệt ngày đêm lớn tạo môi trường lý tưởng cho những quần thể chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi sinh trưởng. Khác với các đồi chè trung du thoai thoải, cây chè ở đây là thân gỗ cổ thụ, rễ ăn sâu vào kẽ đá, chắt lọc khoáng chất để cho ra những búp non mập mạp phủ lớp lông tơ trắng mịn. Khi chế biến đúng kỹ thuật, cánh chè khô dậy hương thơm mộc của núi rừng, nước trà mang sắc vàng óng như mật ong, chát dịu ban đầu và để lại hậu ngọt sâu lắng kéo dài.
Dù sở hữu phẩm chất vượt trội, trong một thời gian dài, những cây chè cổ thụ chỉ được đồng bào Dao và Mông khai thác tự phát để uống tươi hoặc sao chảo gang đem bán gom tại chợ phiên với giá rẻ. Giai đoạn 2014 đến 2017 từng chứng kiến những đợt thử nghiệm thương mại đầy trắc trở khi chè làm ra bị thị trường từ chối do chất lượng trồi sụt, mẻ thì khét lửa, mẻ lại ẩm mốc. Thực tế đó cho thấy một sản vật dù quý hiếm đến đâu nhưng nếu thiếu quy trình kiểm soát bài bản thì không thể trở thành món hàng hóa có giá trị thương mại thực chất.
Chuẩn hóa kỹ nghệ: Giao thoa giữa thang tre và công nghệ kiểm soát nhiệt
Để tìm hướng đi mới cho cây chè bản địa, mô hình sản xuất tại Hồng Thái đã tái cấu trúc toàn diện từ khâu chăm sóc đến chế biến. Các kỹ thuật đốn tỉa, tạo tán và thu hái an toàn từ những vùng chè truyền thống ở Thái Nguyên, Hà Nội cùng tư vấn từ Hiệp hội Chè Việt Nam được chuyển giao trực tiếp cho người làm vườn. Bước chuyển quan trọng nhất là việc đưa hệ thống máy móc vào kiểm soát chính xác nhiệt độ và thời gian sấy, chấm dứt việc ước lượng cảm tính bằng mắt thường.
Tuy vậy, máy móc không thay thế được sự tinh tế của đôi bàn tay người bản địa. Thao tác thu hái trên những cây chè cổ thụ cao vút giữa sương sớm vẫn đòi hỏi sự khéo léo khi người hái bắc thang tre men theo thân cây, lựa từng búp non 1 tôm 1 lá hoặc 1 tôm 2 lá mà không làm dập nát phiến lá. Điểm khác biệt hiện nay là kinh nghiệm dân gian được đặt trong một quy trình kiểm soát chất lượng khép kín. Từng mẻ búp tươi sau thu hoạch đều được sàng lọc kỹ, thành phẩm thử nếm nghiêm ngặt nhằm giữ trọn sắc nước xanh ánh vàng, hương thơm tự nhiên và tuyệt đối không dùng phụ gia. Sản phẩm cũng chủ động gửi mẫu đến người sành trà để tiếp thu phản hồi, đồng thời nhận sự hỗ trợ từ chính quyền về thiết kế bao bì, bảo hộ chỉ dẫn địa lý và kiểm định an toàn.
Mở rộng vùng nguyên liệu và xây dựng tấm hộ chiếu xuất khẩu
Tổ chức sản xuất tại Hồng Thái bước sang trang mới từ năm 2018 khi mô hình hợp tác xã được thành lập với 8 thành viên ban đầu. Quy mô liên kết nhanh chóng mở rộng lên 20 thành viên, trực tiếp quản lý 64 ha chè Shan tuyết, trong đó có 29 ha chè cổ thụ trên 100 năm tuổi. Giai đoạn 2023 đến 2025, địa phương trồng mới thêm 10,5 ha và liên kết bao tiêu búp tươi tại các xã lân cận như Sơn Phú, Sinh Long, nâng tổng diện tích vùng nguyên liệu lên hơn 130 ha, tạo việc làm và sinh kế ổn định cho hàng trăm hộ đồng bào dân tộc thiểu số.
Vùng nguyên liệu được quản lý nghiêm ngặt theo phương châm 3 không: không sâu bệnh, không thuốc bảo vệ thực vật hóa học và không phân bón vô cơ, thay thế hoàn toàn bằng phân ủ hoai mục và chế phẩm sinh học. Kỷ luật canh tác này giúp vùng chè đạt chứng nhận Tiêu chuẩn Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam năm 2022; đến năm 2023 đạt chứng nhận quốc tế ISO 22000:2018 và đủ điều kiện xuất khẩu sang Liên minh châu Âu. Từ nền tảng này, địa phương hoàn thiện 4 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 4 sao gồm Chè Shan tuyết 1 tôm 1 lá, Chè 1 tôm 2 lá, Chè Lộc Trà và Chè túi lọc. Đến tháng 4/2026, dòng Chè Shan tuyết 1 tôm 1 lá chính thức chạm mốc OCOP 5 sao, mở đường cho các lô hàng mẫu xuất khẩu sang Pháp và Mỹ. Chuỗi kết quả này tiếp nối hàng loạt dấu mốc uy tín như được chọn làm quà tặng Thủ tướng Malaysia năm 2019, giải thưởng Thương hiệu Vàng Nông nghiệp Việt Nam năm 2020, nhãn hiệu được bảo hộ năm 2021, Top 50 Thương hiệu nổi tiếng Châu Á - Thái Bình Dương năm 2022 và Sản phẩm Công nghiệp nông thôn tiêu biểu cấp khu vực năm 2024.
Bảo tồn bằng kinh tế: Khi chén trà nuôi sống di sản bản địa
Hành trình bứt phá của chè Shan tuyết Hồng Thái chứng minh rằng tại vùng cao, các danh hiệu sẽ trở nên vô nghĩa nếu không tạo ra thu nhập thực tế cho người dân. Cây chè cổ thụ chỉ thực sự được bảo vệ khi đem lại sinh kế bền vững, giúp người trồng chè yên tâm gắn bó với nương đồi thay vì chặt hạ để chuyển đổi cây trồng ngắn ngày. Khi búp chè tươi được thu mua với giá xứng đáng và sản phẩm có đầu ra ổn định, đồng bào tự khắc nhìn nhận từng gốc chè cổ thụ là khối tài sản vô giá cần giữ gìn cho thế hệ sau.
Mô hình chuỗi giá trị khép kín từ chăm sóc, thu hái đến chế biến không chỉ giải quyết bài toán ly hương của lao động trẻ, mà còn mở ra hướng phát triển du lịch sinh thái trải nghiệm. Du khách tìm về Hồng Thái để tận mắt thấy cảnh trèo thang tre hái chè trên mây, thưởng thức chén trà vàng sánh giữa sương sớm và lắng nghe câu chuyện văn hóa vùng cao. Thương mại hóa một cách bài bản không làm mất đi bản sắc truyền thống, mà trái lại, chính nguồn lực kinh tế từ thị trường đang trở thành điểm tựa vững chắc nhất để bảo tồn di sản chè cổ thụ giữa đại ngàn.
Bảo An