Bản hương ước thép và cơ chế giám sát cộng đồng
Cây chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi vốn mọc tự nhiên trên các triền núi cao mát mẻ tại Bản Liền, nhưng suốt thời gian dài chỉ được người dân thu hái để uống tươi hoặc sao sấy thủ công làm quà biếu. Bước ngoặt xuất hiện khi phương thức canh tác hữu cơ chuẩn hóa được đưa vào sản xuất nhằm hướng tới các thị trường xuất khẩu khó tính như châu Âu, Mỹ và Nhật Bản. Để đạt chuẩn quốc tế, nguyên tắc “3 không” được xác lập: tuyệt đối không thuốc bảo vệ thực vật hóa học, không phân bón vô cơ và không dùng thuốc trừ cỏ.
Sức nặng của quy định này nằm ở sự kết hợp giữa hệ thống kiểm soát nội bộ và hương ước thôn bản, tạo thành mạng lưới tự giám sát chéo giữa các hộ gia đình. Từng có trường hợp vào năm 2023, chỉ vì một thành viên đi làm xa về lỡ tay phun thuốc trừ cỏ, người dân đã kiên quyết nhổ bỏ hơn 400 gốc chè cổ thụ và mất ròng rã 3 năm thanh lọc lại đất. Quy ước tập thể nêu rõ: một nhà vi phạm thì toàn bộ các hộ liên kết trong xóm sẽ bị dừng thu mua chè, biến ý thức bảo vệ vùng nguyên liệu sạch thành trách nhiệm tự giác của từng cá nhân.
Lợi ích kép từ nguồn thu ổn định và môi trường sống
Sự kiên định với lối canh tác thuận tự nhiên đã mang lại giá trị kinh tế rõ nét cho đồng bào vùng cao. Quy mô chè hữu cơ tại địa phương đã mở rộng từ hơn 200 ha năm 2005 lên 1.219 ha vào năm 2026, quy tụ hơn 300 hộ gia đình tham gia chuỗi liên kết bao tiêu búp tươi. Do đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe, giá thu mua chè tươi hữu cơ luôn cao gấp 2 đến 3 lần chè thường, mang về mức thu nhập ổn định từ 90 đến 110 triệu đồng mỗi năm cho từng hộ, thậm chí nhiều mô hình đạt doanh thu vài trăm triệu đồng mỗi năm.
Riêng trong 9 tháng đầu năm 2026, năng suất chè bình quân đạt 44,8 tạ/ha, sản lượng thu hoạch đạt 4.820 tấn búp tươi với giá trị ước tính hơn 96,4 tỷ đồng. Tư duy làm nông nghiệp sạch cũng lan tỏa sang các đồi quế hữu cơ, diện tích lúa nương Khẩu Mẹo hạt tròn bán giá 25.000 đồng/kg, cùng mô hình chăn nuôi lợn đen, cá chép ruộng an toàn sinh học. Việc cắt giảm hoàn toàn hóa chất không chỉ giảm chi phí phân thuốc mà còn giữ gìn nguồn nước, chống xói mòn đất dốc và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nơi tỷ lệ người già sống thọ trên 90 tuổi vẫn chiếm số lượng ấn tượng.
Khi nương chè trở thành điểm đến du lịch trải nghiệm
Hệ sinh thái tự nhiên nguyên sơ cùng quy trình sản xuất sạch đã tạo đà cho du lịch cộng đồng phát triển nhanh chóng. Thay vì chỉ bán sản phẩm thô, các hộ dân đã cải tạo nhà sàn truyền thống thành homestay, đón du khách trong và ngoài nước đến trải nghiệm đời sống bản địa. Khách thập phương được trực tiếp khoác gùi lên đồi hái chè 1 tôm 1 lá, tự tay vò chè, sao chè trên chảo gang, tìm hiểu cách làm chè lam gác bếp và ủ hồng trà dưới ánh trăng, kết hợp các hoạt động gặt lúa nương, bắt cá ruộng và khám phá rừng trúc nguyên sinh.
Chỉ trong 9 tháng đầu năm 2026, lượng khách du lịch đến địa phương đạt 9.300 lượt, vượt xa con số 4.500 lượt của cả năm 2025; doanh thu du lịch đạt khoảng 6,5 tỷ đồng, hoàn thành 93% kế hoạch năm. Lượng khách tăng mạnh kéo theo sức tiêu thụ lớn cho các dòng chè Shan tuyết OCOP 5 sao, gạo đặc sản và thổ cẩm, mở rộng đầu ra tới nhiều tỉnh thành trên cả nước.
Bài học nâng tầm giá trị nông sản vùng cao
Hành trình chuyển mình của Bản Liền khẳng định nông nghiệp vùng cao hoàn toàn có thể bứt phá nếu biết dựa vào thế mạnh bản địa thay vì lạm dụng hóa chất để đổi lấy sản lượng ngắn hạn. Bằng việc định vị ở phân khúc hữu cơ cao cấp, địa phương đã biến địa hình đồi dốc chia cắt thành lợi thế cạnh tranh riêng biệt, bảo vệ tuyệt đối vùng nguyên liệu và xây dựng uy tín vững chắc trên thương trường.
Khi người nông dân trực tiếp làm chủ chuỗi giá trị từ canh tác, chế biến cho đến dịch vụ trải nghiệm, sự thịnh vượng sẽ được bồi đắp ổn định. Con đường thoát nghèo của miền núi không nhất thiết phải đánh đổi cảnh quan, mà bắt đầu từ việc trân trọng từng tấc đất sạch, giữ gìn nguồn nước và phát huy giá trị của những nương chè cổ thụ ngàn đời.
Bảo An