Trà - Mặt hàng chiến lược của thương mại toàn cầu
Ngày nay, trà được trồng tại hơn 60 quốc gia và là một trong những loại đồ uống phổ biến nhất thế giới. Tuy nhiên, vào thế kỷ XVII và XVIII, nguồn cung trà thương mại gần như chỉ đến từ Trung Quốc.
Từ thời nhà Đường (618-907), trà đã vượt khỏi vai trò của một loại đồ uống thông thường để trở thành một phần của văn hóa, y học và đời sống tinh thần. Qua các triều đại Tống, Nguyên và Minh, kỹ thuật chế biến tiếp tục được hoàn thiện, hình thành nhiều dòng trà nổi tiếng như trà xanh, trà trắng, ô long và hồng trà.
Lợi thế của Trung Quốc không chỉ nằm ở diện tích trồng trà rộng lớn mà còn ở hệ thống tri thức được tích lũy qua nhiều thế kỷ. Cùng một nguyên liệu, người làm trà có thể tạo ra những sản phẩm hoàn toàn khác nhau thông qua các công đoạn làm héo, diệt men, vò, oxy hóa và sấy khô. Đây là kỹ thuật mà các nước phương Tây khi đó gần như chưa thể tiếp cận.
Bởi vậy, trong suốt nhiều thế kỷ, Trung Quốc không chỉ là quốc gia xuất khẩu trà lớn nhất mà còn là nơi nắm giữ công nghệ sản xuất trà tiên tiến nhất thế giới.
Khi nước Anh trở thành quốc gia "nghiện trà"
Trà bắt đầu xuất hiện tại châu Âu vào đầu thế kỷ XVII thông qua các thương nhân Hà Lan và Bồ Đào Nha. Ban đầu, đây là mặt hàng xa xỉ chỉ dành cho giới quý tộc.
Tại Anh, thói quen uống trà được cho là phát triển mạnh từ sau năm 1662, khi Công nương Catherine xứ Braganza kết hôn với Vua Charles II và đưa văn hóa thưởng trà vào Hoàng gia. Từ cung điện, trà nhanh chóng lan sang tầng lớp quý tộc, rồi dần phổ biến trong giới trung lưu và người lao động. Đến cuối thế kỷ XVIII, cùng với Cách mạng Công nghiệp, nhu cầu tiêu thụ trà tăng nhanh chưa từng có. Trong các nhà máy, trà trở thành thức uống giúp người lao động duy trì sự tỉnh táo sau nhiều giờ làm việc. Ở các gia đình, trà hiện diện trong những bữa sáng và các buổi tiếp khách. Sự phổ biến đó khiến nước Anh trở thành một trong những thị trường tiêu thụ trà lớn nhất thế giới.
Đi cùng với nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn là một thực tế mà Chính phủ Anh không thể bỏ qua, nước này hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn cung trà từ Trung Quốc. Hoạt động nhập khẩu chủ yếu do Công ty Đông Ấn Anh (East India Company) thực hiện. Hằng năm, công ty phải chi một lượng lớn bạc để mua trà, tơ lụa và đồ sứ từ Trung Quốc.
Trong khi đó, Trung Quốc lại không có nhiều nhu cầu đối với hàng hóa sản xuất tại Anh. Sự mất cân bằng thương mại khiến lượng bạc liên tục chảy khỏi nước Anh trong nhiều thập kỷ. Đối với một đế quốc đang mở rộng thương mại trên phạm vi toàn cầu, đây không chỉ là vấn đề nhập khẩu một mặt hàng tiêu dùng, mà còn là áp lực đối với cán cân thương mại và nguồn dự trữ kim loại quý.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính nhu cầu trà ngày càng lớn đã góp phần thúc đẩy người Anh tìm kiếm những giải pháp nhằm giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
Không chỉ cần cây trà, người Anh cần cả bí quyết làm trà
Trong nhiều câu chuyện phổ biến hiện nay, mục tiêu của nước Anh thường được mô tả là tìm cách đưa cây trà ra khỏi Trung Quốc. Tuy nhiên, theo các tài liệu lịch sử, điều mà người Anh cần không chỉ là cây trà.
Đầu những năm 1820, các nhà thực vật học đã phát hiện những quần thể trà bản địa tại vùng Assam, đông bắc Ấn Độ. Phát hiện này chứng minh cây trà hoàn toàn có thể sinh trưởng ngoài lãnh thổ Trung Quốc. Tuy nhiên, việc có cây trà không đồng nghĩa với việc có thể xây dựng một ngành công nghiệp trà.
Điều còn thiếu là kỹ thuật chế biến, kinh nghiệm canh tác và đội ngũ nghệ nhân có khả năng tạo ra loại trà đáp ứng thị hiếu của thị trường châu Âu. Nói cách khác, thứ mà nước Anh cần tiếp cận là toàn bộ quy trình sản xuất - từ giống cây, kỹ thuật trồng đến nghệ thuật chế biến đã được tích lũy qua nhiều thế hệ tại Trung Quốc.
Việc phát hiện giống trà Assam mở ra cơ hội để người Anh xây dựng các đồn điền trà ngay trên lãnh thổ Ấn Độ, thuộc địa quan trọng nhất của Đế quốc Anh. Khí hậu tại nhiều khu vực dưới chân dãy Himalaya có lượng mưa lớn, nhiệt độ ôn hòa và điều kiện thổ nhưỡng tương đồng với các vùng trà nổi tiếng của Trung Quốc. Đây được xem là nền tảng thuận lợi để phát triển ngành trà quy mô lớn.
Tuy nhiên, sau nhiều thử nghiệm ban đầu, người Anh nhận ra rằng cây trà mới chỉ là điều kiện cần. Để cạnh tranh với trà Trung Quốc, họ vẫn phải giải quyết bài toán về giống trà chất lượng cao và kỹ thuật chế biến. Chính từ yêu cầu đó, Công ty Đông Ấn Anh đã tìm đến một nhà thực vật học người Scotland mang tên Robert Fortune.
Chuyến đi của tên Robert Fortune.tới Trung Quốc năm 1848 không chỉ nhằm thu thập giống cây, mà còn hướng tới mục tiêu lớn hơn là tiếp cận toàn bộ tri thức làm trà mà Trung Quốc đã tích lũy suốt nhiều thế kỷ.