Sáng 21/5, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Tĩnh phối hợp với UBND phường Hoành Sơn tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Hoành Sơn Quan - Đèo Ngang, những vấn đề về lịch sử và văn hóa”, thu hút sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa trong và ngoài tỉnh.
Nằm trên đỉnh Đèo Ngang ở độ cao khoảng 256m so với mực nước biển, Hoành Sơn Quan được xem là “cổng trời” nơi dãy Hoành Sơn giao hòa cùng biển cả, tạo thành ranh giới tự nhiên giữa Hà Tĩnh và Quảng Trị. Công trình được vua Minh Mạng cho xây dựng vào năm 1833 nhằm kiểm soát tuyến giao thông huyết mạch Bắc - Nam và bảo vệ khu vực phía Nam kinh thành Huế.
Ông Võ Hồng Hải - Nguyên Trưởng ban Tổ chức phát biểu tham luận tại Hội thảo.
Các tham luận tại hội thảo cho rằng Hoành Sơn – Đèo Ngang không chỉ mang ý nghĩa về mặt địa lý mà còn gắn liền với nhiều dấu mốc quan trọng trong lịch sử dân tộc. Từ thời nhà Lý, nơi đây từng là ranh giới giữa Đại Việt và Champa. Đến các giai đoạn Lê - Mạc hay Trịnh - Nguyễn phân tranh, Đèo Ngang tiếp tục giữ vai trò vị trí quân sự chiến lược, kiểm soát giao thương và phòng thủ lãnh thổ.
Nhiều nhà nghiên cứu đánh giá Hoành Sơn Quan là một “bảo tàng sống” lưu giữ dấu ấn gần 200 năm lịch sử. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nơi đây từng là điểm tập kết lực lượng, trung chuyển hàng hóa và vũ khí chi viện cho chiến trường miền Nam.
Không chỉ mang giá trị lịch sử, quân sự, Hoành Sơn Quan còn là biểu tượng văn hóa đi vào thi ca và văn học Việt Nam. Hình ảnh Đèo Ngang với núi non hùng vĩ, biển trời bao la đã trở thành nguồn cảm hứng trong nhiều tác phẩm nổi tiếng, tiêu biểu là bài thơ “Qua Đèo Ngang” của Bà Huyện Thanh Quan.
Tại hội thảo, nhiều ý kiến bày tỏ lo ngại khi di tích hiện vẫn đang xuống cấp, trong khi công tác bảo tồn chưa tương xứng với giá trị vốn có. Một trong những khó khăn lớn được chỉ ra là cơ chế quản lý liên vùng giữa Hà Tĩnh và Quảng Trị chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến quá trình trùng tu và khai thác di tích.
Hội thảo đã nhận được 20 thạm luận của các nhà khoa học, trường đại học, viện nghiên cứu,...
Đại tá, ThS Nguyễn Trọng Thắng - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Hà Tĩnh cho rằng cần nhìn nhận Hoành Sơn Quan như một “di sản liên vùng, liên ký ức và liên trách nhiệm”, từ đó xây dựng cơ chế phối hợp quản lý thống nhất nhằm bảo tồn và phát huy hiệu quả hơn giá trị di sản.
Theo ban tổ chức, hội thảo đã nhận được 20 tham luận từ các nhà khoa học, trường đại học, viện nghiên cứu, bảo tàng và cơ quan quản lý văn hóa tại Hà Tĩnh, Huế, Quảng Trị… Nội dung tập trung vào ba nhóm vấn đề chính gồm: quá trình hình thành và phát triển của Hoành Sơn Quan; giá trị lịch sử - văn hóa của di tích; giải pháp bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch và kinh tế - xã hội.
Toàn cảnh buổi hội thảo khoa học
Các ý kiến tại hội thảo cũng hướng tới mục tiêu xây dựng hồ sơ đề nghị xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích lịch sử cấp quốc gia theo Luật Di sản văn hóa 2024, tạo cơ sở pháp lý và nguồn lực để từng bước “đánh thức” di sản đặc biệt trên đỉnh Đèo Ngang.
Diễm Phước