Quyết định số 110/QĐ-TTg được Phó Thủ tướng Lê Thành Long ký ban hành vào ngày 16/1/2026 vừa qua, phê duyệt Đề án “Tuyên truyền, vận động, hướng dẫn nông dân sản xuất, kinh doanh nông sản, thực phẩm an toàn vì sức khỏe cộng đồng giai đoạn 2026-2030”, đã chính thức đặt ra một lộ trình đầy tham vọng nhưng cấp thiết. Trong đó, mục tiêu tối thượng về việc truy xuất nguồn gốc 100% sản phẩm OCOP nông sản trở thành điểm nhấn quan trọng, đánh dấu bước chuyển mình từ nền sản xuất dựa trên kinh nghiệm sang nền nông nghiệp dựa trên dữ liệu và trách nhiệm minh bạch.
Định danh số cho nông sản: Từ "đặc sản làng" đến thương phẩm quốc gia
Một trong những nội dung cốt lõi và mang tính đột phá nhất của Đề án chính là yêu cầu bảo đảm 100% sản phẩm OCOP nông sản, thực phẩm do Hội Nông dân vận động, tư vấn, hỗ trợ đều phải được truy xuất nguồn gốc vào năm 2030. Đây không chỉ là một chỉ tiêu kỹ thuật mà là một sự thay đổi căn bản về tư duy thương mại. Trước đây, các sản phẩm OCOP thường được biết đến nhờ danh tiếng truyền miệng hoặc uy tín địa phương, tuy nhiên, trong kỷ nguyên số và hội nhập sâu rộng, niềm tin của người tiêu dùng phải được xây dựng trên cơ sở dữ liệu kiểm chứng được. Việc truy xuất nguồn gốc 100% đồng nghĩa với việc mỗi sản phẩm OCOP khi ra thị trường sẽ mang theo một "hồ sơ lý lịch" minh bạch, từ khâu gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch cho đến chế biến và đóng gói.
Yêu cầu này đặt ra áp lực nhưng cũng là động lực to lớn để các chủ thể OCOP chuẩn hóa quy trình. Nó buộc người sản xuất phải từ bỏ thói quen ghi chép nhật ký canh tác sơ sài hoặc trí nhớ để chuyển sang số hóa dữ liệu. Khi đó, sản phẩm OCOP không chỉ dừng lại ở quy mô "quà quê" mà đủ tư cách pháp nhân và tiêu chuẩn kỹ thuật để bước vào các hệ thống siêu thị lớn, các chuỗi cung ứng hiện đại và vươn ra thị trường xuất khẩu. Truy xuất nguồn gốc chính là tấm vé thông hành hạng nhất, bảo vệ thương hiệu nông sản Việt trước vấn nạn hàng giả, hàng nhái, đồng thời khẳng định trách nhiệm xã hội của người nông dân đối với sức khỏe cộng đồng.
Cuộc cách mạng về nhận thức của 95% hộ nông dân
Để hiện thực hóa được sự minh bạch trong sản phẩm, yếu tố con người đóng vai trò quyết định. Đề án đã xác định một mục tiêu khổng lồ về mặt nhân lực: đến năm 2030, trên 95% hộ hội viên nông dân tham gia sản xuất, chế biến, kinh doanh nông sản, thực phẩm phải được trang bị kiến thức và thực hành đúng các quy định về an toàn thực phẩm. Con số 95% này phản ánh tham vọng phủ xanh kiến thức an toàn thực phẩm đến tận từng thửa ruộng, chuồng trại.
Điều này đồng nghĩa với việc trong 5 năm tới, một chiến dịch đào tạo và tập huấn quy mô lớn chưa từng có sẽ được triển khai. Nông dân sẽ không chỉ học cách làm sao để cây trồng năng suất cao, mà quan trọng hơn là học cách sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng cách, tuân thủ thời gian cách ly, sử dụng phân bón hữu cơ và các chế phẩm sinh học an toàn. Sự chuyển dịch này nhằm mục đích xóa bỏ hoàn toàn tư duy sản xuất manh mún, chạy theo lợi nhuận trước mắt mà bỏ qua các nguy cơ sức khỏe dài hạn. Khi kiến thức an toàn thực phẩm trở thành hành trang bắt buộc, người nông dân sẽ tự chuyển biến từ người sản xuất thụ động thành những "công nhân nông nghiệp" có trình độ, hiểu luật và tuân thủ luật. Vai trò của Hội Nông dân các cấp trong giai đoạn này trở nên cực kỳ quan trọng, họ không chỉ là người đại diện mà còn là người dẫn đường, người giám sát và là cầu nối đưa tri thức khoa học về với ruộng đồng.
Tái cấu trúc mô hình liên kết: Sức mạnh của kinh tế tập thể
An toàn thực phẩm khó có thể duy trì bền vững nếu chỉ dựa vào nỗ lực của từng hộ gia đình riêng lẻ. Nhận diện rõ điều này, Đề án đặt trọng tâm vào việc củng cố và phát triển các mô hình kinh tế tập thể. Mục tiêu tư vấn, hỗ trợ ít nhất 3.000 chi hội nông dân nghề nghiệp, 18.000 tổ hội nông dân nghề nghiệp và tối thiểu 1.500 hợp tác xã, 4.500 tổ hợp tác áp dụng quy trình chuẩn là một bước đi chiến lược nhằm "bó đũa" để tạo nên sức mạnh.
Trong bối cảnh thị trường đòi hỏi các đơn hàng lớn, đồng nhất về chất lượng và mẫu mã, các mô hình kinh tế tập thể này đóng vai trò như những "nhà máy" sản xuất nông sản an toàn. Đặc biệt, chỉ tiêu phấn đấu có ít nhất 300 hợp tác xã tham gia kết nối chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn cho thấy định hướng xây dựng các chuỗi giá trị khép kín từ nông trại đến bàn ăn. Hợp tác xã sẽ là đầu mối quản lý chất lượng, cung ứng vật tư đầu vào đạt chuẩn và bao tiêu đầu ra, giúp nông dân yên tâm sản xuất đúng quy trình mà không lo bị ép giá. Sự liên kết này triệt tiêu tình trạng "rau hai luống, lợn hai chuồng" vốn là nỗi ám ảnh của người tiêu dùng bấy lâu nay, thay vào đó là quy trình sản xuất đồng bộ, được giám sát chéo lẫn nhau giữa các thành viên.
Văn hóa tiêu dùng và chế tài xã hội
Một điểm sáng tạo trong tư duy quản lý của Đề án lần này là việc nhấn mạnh vai trò của công tác truyền thông và dư luận xã hội. Bên cạnh việc tuyên truyền, vận động, nâng cao năng lực cho 100% cán bộ Hội làm công tác tư vấn, Đề án còn xác định rõ cơ chế giám sát và phản biện xã hội. Việc công khai các hành vi vi phạm, đăng tải danh sách các cơ sở không đảm bảo an toàn thực phẩm là một biện pháp mạnh tay nhưng cần thiết.
Trong thời đại thông tin, "án phạt" từ sự tẩy chay của người tiêu dùng đôi khi còn có sức răn đe lớn hơn cả các chế tài hành chính. Bằng cách minh bạch hóa thông tin, cơ quan quản lý trao quyền lựa chọn cho người tiêu dùng, đồng thời tạo ra sức ép buộc các cơ sở sản xuất phải giữ gìn uy tín thương hiệu. Song song với đó, việc tôn vinh các mô hình điểm, các điển hình sản xuất giỏi sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực, hình thành nên một văn hóa sản xuất và tiêu dùng thực phẩm an toàn. Khi người tiêu dùng biết trân trọng nông sản sạch và sẵn sàng chi trả mức giá xứng đáng, người nông dân sẽ có động lực để kiên định với con đường sản xuất tử tế.
Quyết định 110/QĐ-TTg không chỉ là một văn bản hành chính mà là một bản kế hoạch hành động toàn diện cho giai đoạn 2026-2030. Với trọng tâm là truy xuất nguồn gốc OCOP và phổ cập kiến thức an toàn cho đại đa số nông dân, Đề án đang hướng tới việc xây dựng một nền nông nghiệp Việt Nam minh bạch, trách nhiệm và bền vững. Đây là con đường tất yếu để bảo vệ giống nòi, nâng cao chất lượng cuộc sống và đưa vị thế nông sản Việt Nam lên một tầm cao mới trên bản đồ lương thực thế giới.
Bảo An