Khi đặc sản không chỉ là "quà quê"
Nếu quay ngược thời gian trở về những năm 2018-2019, khái niệm OCOP vẫn còn khá mới mẻ, và người tiêu dùng vẫn giữ tâm lý e dè về chất lượng hay mẫu mã của các sản phẩm địa phương. Nhưng Xuân 2026 này, hãy thử dạo một vòng quanh các siêu thị lớn tại Hà Nội, TP.HCM hay các hội chợ Xuân, chúng ta sẽ thấy một diện mạo hoàn toàn khác.
Những giỏ quà Tết sang trọng giờ đây không còn bị thống trị bởi rượu ngoại, bánh kẹo nhập khẩu. Thay vào đó là sự lên ngôi của những sản phẩm mang thương hiệu Việt: Hộp trà Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi từ đỉnh Suối Giàng được thiết kế tinh xảo trên chất liệu giấy dó; những chai rượu vang thanh long, rượu mơ Yên Tử với kiểu dáng chai thủy tinh hiện đại không thua kém gì vang Pháp, vang Chile; hay những set hạt điều, macca Tây Nguyên được hút chân không, đóng hộp gỗ khắc laser tỉ mỉ.
Sự "lột xác" này không chỉ nằm ở hình thức. Đó là kết quả của một quá trình chuẩn hóa nghiêm ngặt về chất lượng. Để đạt được 4 sao, 5 sao OCOP, các chủ thể sản xuất đã phải vượt qua những hàng rào kỹ thuật khắt khe về an toàn vệ sinh thực phẩm (ISO, HACCP, VietGAP, GlobalGAP), về bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội.
Câu chuyện về hạt gạo Việt Nam là minh chứng hùng hồn nhất. Từ việc chỉ xuất khẩu gạo thô giá rẻ, nhờ OCOP và chiến lược xây dựng thương hiệu, những cái tên như gạo ST25, gạo Nàng Thơm Chợ Đào... đã đường hoàng bước vào các hệ thống phân phối khó tính nhất tại EU, Nhật Bản, Mỹ với mức giá cao gấp nhiều lần. Hạt gạo ngày Xuân không chỉ làm no lòng người, mà còn làm ấm lòng những người nông dân một nắng hai sương, khi giá trị sức lao động của họ được thị trường ghi nhận xứng đáng.
Hay như Chè Shan tuyết cổ thụ từ loại trà uống dân dã của đồng bào, nay đã được định danh, cấp chỉ dẫn địa lý và trở thành thức quà xa xỉ phẩm (luxury) được giới trà đạo quốc tế săn đón. Đó chính là bước chuyển mình từ "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp".
"Bán" câu chuyện văn hóa – Hồn cốt trong từng sản phẩm
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi công nghệ sản xuất có thể được chuyển giao dễ dàng, thì "văn hóa" chính là yếu tố duy nhất không thể sao chép. Đây chính là "vũ khí mềm" giúp OCOP Việt Nam định vị thương hiệu.
Mỗi sản phẩm OCOP là một đại sứ văn hóa. Khi cầm trên tay một sản phẩm gốm Bát Tràng, gốm Bàu Trúc hay lụa tơ tằm Bảo Lộc, người mua không chỉ sở hữu một vật dụng, mà họ đang chạm vào bề dày lịch sử hàng trăm năm của một làng nghề.
Hãy nhìn cách người dân miền núi phía Bắc làm du lịch và bán nông sản. Họ không chỉ bán một cân thịt trâu gác bếp, họ kể cho du khách nghe về ngọn lửa hồng trong những nếp nhà sàn, về gia vị mắc khén, hạt dổi mang hương rừng sắc núi. Hay câu chuyện về cây sâm Ngọc Linh – "quốc bảo" của Việt Nam. Giá trị của sâm không chỉ nằm ở hàm lượng Saponin, mà còn ở sự kỳ bí của những cánh rừng nguyên sinh đại ngàn Tây Nguyên và tri thức y học lâu đời của đồng bào Xơ Đăng.
Đến năm 2026, xu hướng tiêu dùng thế giới đã chuyển dịch mạnh mẽ sang tìm kiếm những giá trị nguyên bản và bền vững. OCOP Việt Nam đã nắm bắt đúng "điểm rơi" này. Việc gắn sao OCOP không chỉ là đánh giá chất lượng lý, hóa, sinh của sản phẩm, mà còn là sự công nhận về hàm lượng văn hóa kết tinh trong đó. Chính yếu tố "câu chuyện sản phẩm" (Storytelling) đã giúp nông sản Việt chạm đến cảm xúc của khách hàng, tạo ra sự khác biệt và giá trị gia tăng vượt trội so với các sản phẩm công nghiệp sản xuất hàng loạt.
Số hóa OCOP: Đưa chợ làng lên "mây"
Năm 2026 đánh dấu sự trưởng thành vượt bậc của thương mại điện tử trong lĩnh vực nông nghiệp. Hình ảnh người nông dân tay lấm chân bùn giờ đây đã trở nên quen thuộc với chiếc điện thoại thông minh và những phiên Livestream chốt đơn hàng nghìn mắt xem.Chuyển đổi số không còn là khẩu hiệu, mà là cơm ăn áo mặc. Các sàn thương mại điện tử trong nước và quốc tế (Amazon, Alibaba...) đã trở thành "cánh tay nối dài" đưa OCOP Việt Nam đi muôn nơi.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ Blockchain trong truy xuất nguồn gốc, tem vé điện tử đã minh bạch hóa thông tin sản phẩm, xây dựng lòng tin vững chắc nơi người tiêu dùng. Đây là yếu tố sống còn để OCOP trụ vững trong bối cảnh thị trường vàng thau lẫn lộn.
Sự bùng nổ của các sàn thương mại điện tử xuyên biên giới đã mở ra "con đường tơ lụa kỹ thuật số" cho OCOP. Các sản phẩm như Cà phê Tây Nguyên, Hạt điều Bình Phước đã tận dụng tốt các nền tảng số để tiếp cận khách hàng toàn cầu mà không cần qua quá nhiều khâu trung gian. Đây là đòn bẩy quan trọng để OCOP phát triển bền vững, giảm thiểu rủi ro của điệp khúc "được mùa mất giá".
Khát vọng thương hiệu Quốc gia
Mặc dù đã đạt được những thành tựu rực rỡ, nhưng con đường phía trước của OCOP vẫn còn nhiều thách thức. Khát vọng của năm 2026 không dừng lại ở số lượng sản phẩm được công nhận, mà là xây dựng được những Thương hiệu Quốc gia mạnh, có khả năng cạnh tranh sòng phẳng với các tập đoàn đa quốc gia.
Để làm được điều này, sự liên kết "4 nhà" (Nhà nước - Nhà nông - Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp) càng phải chặt chẽ hơn. Cần những chính sách hỗ trợ doanh nghiệp OCOP về bảo hộ trí tuệ, xây dựng thương hiệu và xúc tiến thương mại quốc tế bài bản. Tính liên kết vùng, liên kết chuỗi giá trị cần được thắt chặt.
Bên cạnh đó, OCOP 2026 đang hướng tới nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn. Các sản phẩm sử dụng bao bì thân thiện môi trường (lá chuối, mo cau, giấy tái chế...), quy trình sản xuất giảm phát thải carbon đang được ưu tiên và khuyến khích. Đây là tấm "hộ chiếu xanh" để nông sản Việt đi vào các thị trường cao cấp như châu Âu, Bắc Mỹ.
Hơn thế nữa, sự kết hợp giữa OCOP và du lịch nông nghiệp đang mở ra một mỏ vàng mới. Du khách đến Việt Nam không chỉ để ngắm cảnh, mà để trải nghiệm quy trình làm ra sản phẩm OCOP và mua chúng về làm quà. Mô hình "xuất khẩu tại chỗ" này mang lại giá trị kép, vừa phát triển kinh tế, vừa quảng bá hình ảnh đất nước con người Việt Nam hiền hòa, mến khách và giàu bản sắc.
Trên bàn trà ngày Tết, bên cạnh cành đào, cây quất, sự hiện diện của những sản phẩm OCOP chính là niềm kiêu hãnh thầm lặng của người Việt. Đó là sự kết tinh của đất trời, của mồ hôi công sức và trí tuệ Việt Nam. Hành trình từ "mỗi xã một sản phẩm" đến những thương hiệu quốc gia vững mạnh là một hành trình đầy khát vọng. Và với đà phát triển này, chúng ta hoàn toàn có quyền tin tưởng rằng: Nông sản Việt, văn hóa Việt sẽ còn bay cao, bay xa hơn nữa, góp phần làm nên một Việt Nam hùng cường và thịnh vượng.
Bảo An