Từ nông sản bản địa đến những sản phẩm có giá trị gia tăng

Ngày 31/10, tại Hội trường Thống Nhất, Vòng chung kết Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh lần thứ 12 - năm 2026 chính thức diễn ra, quy tụ 34 dự án tiêu biểu được tuyển chọn từ các vòng bán kết khu vực. Cuộc thi do Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ Doanh nghiệp (BSA), Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất lượng cao phối hợp với Mạng lưới Khởi nghiệp Xanh và các đơn vị đồng hành tổ chức trong hai ngày 31/10 và 1/11/2026.

Trong số 34 dự án, khu vực miền Bắc có 9 dự án, miền Trung - Tây Nguyên có 10 dự án và miền Nam có 15 dự án. TP.HCM dẫn đầu với 7 dự án, tiếp đến là Hà Nội và Đà Nẵng, mỗi địa phương có 3 dự án. Sự góp mặt của các mô hình đến từ nhiều vùng miền phản ánh sức lan tỏa ngày càng rộng của phong trào khởi nghiệp xanh, đồng thời cho thấy nguồn lực phát triển kinh tế không chỉ tập trung ở các đô thị lớn mà còn hiện hữu trong nông nghiệp, làng nghề và những lợi thế đặc thù của từng địa phương.

Một trong những hướng đi nổi bật tại cuộc thi năm nay là khai thác tài nguyên bản địa thông qua chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Thay vì chỉ cung cấp nguyên liệu thô, nhiều dự án lựa chọn phát triển sản phẩm có hàm lượng chế biến cao hơn, nâng thời gian bảo quản, cải thiện khả năng vận chuyển và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường.

Có thể kể đến các sản phẩm như Thốt Nốt tươi đóng lon từ An Giang, Bơ hạt điều Thuận Thiên từ Đồng Nai, Magic Banana từ TP.HCM, Mứt me Kim Anh từ Vĩnh Long hay dự án đa dạng hóa sản phẩm từ cây chè Gay ở Nghệ An. Mỗi mô hình khai thác một lợi thế nguyên liệu riêng, nhưng đều hướng đến mục tiêu gia tăng giá trị kinh tế từ nguồn tài nguyên sẵn có.

Đáng chú ý, một số dự án còn đặt yếu tố sinh kế cộng đồng vào trung tâm mô hình kinh doanh. Dự án Măng Mai Lâm Thượng từ Lào Cai hướng đến khai thác giá trị sản vật dưới tán rừng, đồng thời tạo sinh kế xanh cho phụ nữ dân tộc thiểu số. Dự án nâng cao giá trị gừng Tiên Phước của Đà Nẵng cũng gắn phát triển sản phẩm với mục tiêu cải thiện sinh kế bền vững cho phụ nữ miền núi.

Những mô hình này cho thấy khởi nghiệp xanh không đơn thuần là tìm kiếm một sản phẩm thân thiện với môi trường, mà còn là cách tổ chức lại hoạt động sản xuất, khai thác hợp lý lợi thế địa phương và tạo thêm cơ hội việc làm. Khi nông sản được chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu và đưa vào các kênh phân phối phù hợp, giá trị tạo ra có thể được giữ lại nhiều hơn tại địa phương, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào việc bán nguyên liệu.

Tuy nhiên, để các mô hình phát triển ổn định, bài toán đặt ra vẫn là kiểm soát chất lượng, đáp ứng tiêu chuẩn sản phẩm, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường tiêu thụ lâu dài.

Mở rộng không gian kinh tế tuần hoàn

Bên cạnh hướng chế biến sâu nông sản, nhiều dự án tại vòng chung kết tập trung giải quyết một vấn đề quan trọng của nền kinh tế xanh: biến những nguồn phụ phẩm, chất thải thành nguyên liệu đầu vào cho các hoạt động sản xuất mới.

Tiêu biểu là Coffeenergy với ý tưởng phát triển pin hữu cơ từ bã cà phê; dự án chuyển hóa vỏ sầu riêng thành than sinh học, giấm gỗ và phân bón hữu cơ bằng công nghệ nhiệt phân yếm khí tuần hoàn; DMCBiochar với giải pháp chuyển phụ phẩm nông nghiệp thành than sinh học, dầu sinh học và các sản phẩm phục vụ nông nghiệp bền vững.

Trong lĩnh vực vật liệu thân thiện môi trường, GreenLayer Materials nghiên cứu sử dụng bột vỏ dừa, còn dự án Lưới xanh đến từ Đà Nẵng hướng đến tái sử dụng lưới đánh cá, góp phần giảm thiểu chất thải phát sinh từ hoạt động khai thác thủy sản.

Điểm chung của các sáng kiến này là thay đổi cách nhìn về tài nguyên và chất thải. Những vật liệu từng bị xem là phế phẩm nay được tiếp cận như một nguồn nguyên liệu có khả năng tạo ra giá trị kinh tế. Đây cũng là nguyên lý quan trọng của kinh tế tuần hoàn: kéo dài vòng đời tài nguyên, giảm lượng chất thải và tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguyên liệu trong quá trình sản xuất.

Nếu được đầu tư và tổ chức bài bản, các mô hình tận dụng phụ phẩm có thể tạo ra nhiều lợi ích cùng lúc, từ giảm áp lực xử lý chất thải, tiết kiệm tài nguyên đến phát triển sản phẩm mới và mở rộng cơ hội việc làm. Đặc biệt, tại những địa phương có thế mạnh về nông nghiệp, việc hình thành các chuỗi sản xuất từ phụ phẩm có thể góp phần nâng cao giá trị toàn bộ ngành hàng.

Dù vậy, tính khả thi của các mô hình cần được đánh giá trên cả phương diện công nghệ và thị trường. Chi phí đầu tư, khả năng thu gom nguyên liệu ổn định, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và đầu ra sản phẩm là những yếu tố quyết định khả năng thương mại hóa. Một ý tưởng có ý nghĩa môi trường chỉ thực sự trở thành mô hình kinh doanh bền vững khi tạo được giá trị kinh tế đủ lớn để duy trì và mở rộng hoạt động.

Công nghệ xanh và bài toán thương mại hóa sau cuộc thi

Một xu hướng đáng chú ý khác tại Khởi nghiệp Xanh 2026 là sự tham gia ngày càng rõ nét của công nghệ trong tổ chức sản xuất, quản lý tài nguyên và kết nối thị trường. Các dự án không chỉ tập trung vào sản phẩm đầu ra mà còn tìm cách đổi mới quy trình, nâng cao hiệu quả vận hành và xây dựng nền tảng hỗ trợ toàn bộ chuỗi giá trị.

EA Agri phát triển hệ sinh thái nông nghiệp thông minh; Chợ Cà Phê hướng đến xây dựng nền tảng hạ tầng số cho ngành cà phê Việt Nam; VA ECO ROASTERY phát triển hệ thống xưởng rang cà phê thông minh không phát thải; trong khi Creain lựa chọn lĩnh vực kinh tế sáng tạo trong ngành thủ công.

Sự xuất hiện của các mô hình này cho thấy khởi nghiệp xanh đang mở rộng phạm vi từ sản xuất sản phẩm thân thiện với môi trường sang ứng dụng công nghệ để thay đổi phương thức kinh doanh. Công nghệ số có thể giúp tối ưu hóa quy trình, tăng khả năng truy xuất thông tin, kết nối các chủ thể trong chuỗi cung ứng và mở rộng tiếp cận khách hàng.

Đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đang đặt ra đối với doanh nghiệp. Tuy nhiên, công nghệ không phải mục tiêu tự thân. Giá trị của một giải pháp chỉ được khẳng định khi có khả năng giải quyết những vấn đề thực tế, phù hợp với điều kiện triển khai và tạo ra hiệu quả kinh tế rõ ràng.

Đánh giá về hành trình của các dự án, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng việc vượt qua các vòng tuyển chọn để có mặt tại vòng chung kết mới chỉ là thành công bước đầu. Bà nhấn mạnh: “Đây là thành công bước đầu của các bạn, nhưng thực sự đây mới là bắt đầu một chương trình học mới của chúng ta”.

Theo bà Phạm Chi Lan, nhiều nguồn nguyên liệu tưởng chừng không còn giá trị vẫn có thể trở thành hàng hóa nếu được khai thác và tổ chức sản xuất phù hợp. Bà nhận định: “Nhiều thứ tưởng là phế liệu bỏ đi lại thành hàng hóa, tạo công ăn việc làm cho nhiều đối tượng khác nhau”.

Những nhận định này đặt ra yêu cầu đối với các dự án khởi nghiệp: không dừng lại ở tính mới của ý tưởng hay thông điệp bảo vệ môi trường, mà phải chứng minh được năng lực tổ chức sản xuất, khả năng cạnh tranh và hiệu quả kinh doanh.

Theo bà Vũ Kim Anh, Phó Giám đốc BSA, phụ trách Cuộc thi Khởi nghiệp Xanh, trong quá trình đồng hành cùng các dự án, Trung tâm BSA đã triển khai nhiều chương trình tập huấn, tọa đàm và khóa học chuyên đề về phát triển sản phẩm, thiết kế bao bì, truyền thông số và mở rộng thị trường.

Cùng với hoạt động đào tạo, các chương trình xúc tiến thương mại được tổ chức nhằm hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp bán hàng, tiếp cận người tiêu dùng, kết nối chuyên gia và các doanh nghiệp trong hệ sinh thái. Đây là những bước hỗ trợ cần thiết để các dự án từng bước hoàn thiện mô hình kinh doanh, nâng cao năng lực quản trị và đưa sản phẩm ra thị trường.

Với 34 dự án đến từ 18 tỉnh, thành phố, Khởi nghiệp Xanh 2026 cho thấy tiềm năng phát triển kinh tế xanh từ chính những nguồn lực sẵn có của Việt Nam. Từ nông sản bản địa, phụ phẩm nông nghiệp đến vật liệu tái chế và nền tảng công nghệ số, các sáng kiến đang góp phần mở rộng không gian phát triển cho doanh nghiệp, đồng thời thúc đẩy tư duy sản xuất có trách nhiệm với môi trường và cộng đồng.

Sau cuộc thi, thách thức lớn nhất vẫn là khả năng chuyển hóa ý tưởng thành sản phẩm có sức cạnh tranh, xây dựng được thị trường và duy trì doanh thu ổn định. Khi giải quyết được bài toán này, khởi nghiệp xanh không chỉ tạo thêm những mô hình kinh doanh mới mà còn có thể trở thành động lực thiết thực cho quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng hiệu quả tài nguyên, bao trùm và bền vững.

Bạch Dương