Tại Việt Nam, kinh tế số không đơn thuần là việc số hóa các hoạt động kinh tế truyền thống, mà là sự hình thành của một mô hình kinh tế hoàn toàn mới, nơi dữ liệu trở thành tài sản quý giá nhất, công nghệ là nền tảng cốt lõi và sự kết nối toàn cầu xóa bỏ ranh giới địa lý. Ở tầm vi mô, mỗi cá nhân, mỗi doanh nghiệp đều có thể tận dụng sức mạnh của internet, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn để tối ưu hóa hoạt động, mở rộng thị trường và tạo ra giá trị gia tăng vượt bậc so với phương thức kinh doanh truyền thống.
Sức mạnh đặc biệt của kinh tế số nằm ở hiệu ứng mạng lưới và khả năng mở rộng quy mô gần như vô hạn. Một ứng dụng công nghệ, một nền tảng số có thể phục vụ hàng nghìn, hàng triệu người dùng mà không cần tăng tỷ lệ thuận chi phí cơ sở hạ tầng như các mô hình kinh doanh truyền thống. Điều này tạo ra cơ hội chưa từng có cho các doanh nghiệp khởi nghiệp, những ý tưởng sáng tạo có thể nhanh chóng phát triển thành các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới chỉ trong vòng vài năm, thứ mà các doanh nghiệp truyền thống phải mất hàng thập kỷ mới có thể đạt được.
Hơn nữa, kinh tế số đang xóa bỏ các rào cản gia nhập thị trường, tạo điều kiện cho sự cạnh tranh lành mạnh và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Một người nông dân ở vùng sâu vùng xa có thể bán sản phẩm trực tiếp cho người tiêu dùng ở thành phố thông qua nền tảng thương mại điện tử. Một nghệ sĩ độc lập có thể tiếp cận hàng triệu khán giả toàn cầu qua các nền tảng streaming mà không cần thông qua hãng phim hay công ty truyền thông lớn. Sự dân chủ hóa cơ hội này không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn góp phần giảm bất bình đẳng và tạo ra một xã hội hội nhập hơn.
Vai trò đột phá trong chuyển đổi các ngành truyền thống
Kinh tế số không phải là một ngành kinh tế riêng biệt mà là lực lượng chuyển đổi thâm nhập vào tất cả các lĩnh vực. Trong nông nghiệp, công nghệ số đang giúp nông dân theo dõi thời tiết, phân tích đất, tối ưu hóa tưới tiêu và dự đoán dịch bệnh với độ chính xác cao, từ đó tăng năng suất và giảm thiểu rủi ro. Các giải pháp blockchain đang được ứng dụng để truy xuất nguồn gốc sản phẩm, tạo niềm tin cho người tiêu dùng và nâng cao giá trị thương hiệu cho nông sản Việt Nam.
Trong sản xuất công nghiệp, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 với sự kết hợp của Internet vạn vật, trí tuệ nhân tạo và tự động hóa đang biến đổi hoàn toàn dây chuyền sản xuất. Các nhà máy thông minh có khả năng tự động điều chỉnh quy trình sản xuất dựa trên dữ liệu thời gian thực, giảm thiểu lãng phí, tối ưu hóa năng lượng và nâng cao chất lượng sản phẩm. Khả năng dự đoán bảo trì thiết bị, quản lý chuỗi cung ứng thông minh và sản xuất theo yêu cầu cá nhân hóa đang mở ra những khả năng chưa từng có trong lịch sử công nghiệp.
Lĩnh vực dịch vụ cũng đang trải qua sự chuyển mình mạnh mẽ. Fintech đang cách mạng hóa ngành tài chính với các giải pháp thanh toán di động, cho vay ngang hàng, tư vấn tài chính tự động giúp hàng triệu người chưa có tài khoản ngân hàng tiếp cận được dịch vụ tài chính. Y tế số với telemedicine, trí tuệ nhân tạo hỗ trợ chẩn đoán và quản lý hồ sơ bệnh án điện tử đang cải thiện chất lượng chăm sóc sức khỏe, đặc biệt ở những vùng thiếu thốn cơ sở y tế. Giáo dục trực tuyến mở ra cơ hội học tập suốt đời cho mọi người, bất kể tuổi tác hay vị trí địa lý.
Bên cạnh đó, kinh tế số đang chứng minh vai trò là động lực tăng trưởng vượt trội so với các ngành truyền thống. Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, các quốc gia có mức độ số hóa cao thường có tốc độ tăng trưởng GDP nhanh hơn, năng suất lao động cao hơn và khả năng phục hồi kinh tế tốt hơn trong các giai đoạn khủng hoảng.
Bên cạnh việc thúc đẩy tăng trưởng, kinh tế số còn tạo ra hàng triệu việc làm mới với những kỹ năng và cơ hội chưa từng tồn tại trước đây. Từ lập trình viên, chuyên gia phân tích dữ liệu, chuyên gia an ninh mạng đến những nghề nghiệp sáng tạo nội dung số, quản lý cộng đồng trực tuyến, chuyên gia marketing số, tất cả đang trở thành những ngành nghề hấp dẫn với mức thu nhập cao và cơ hội phát triển không giới hạn. Đặc biệt, kinh tế số tạo điều kiện cho các hình thức việc làm linh hoạt, cho phép người lao động làm việc từ xa, làm việc tự do hay kết hợp nhiều công việc cùng lúc, đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường lao động hiện đại.
Không chỉ tạo ra việc làm mới, kinh tế số còn nâng cao chất lượng việc làm trong các ngành truyền thống. Người nông dân được trang bị kiến thức số có thể tăng thu nhập gấp nhiều lần nhờ bán hàng trực tuyến và áp dụng kỹ thuật canh tác thông minh. Người thợ thủ công truyền thống có thể tiếp cận thị trường toàn cầu qua các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Thách thức và định hướng phát triển
Dù mang lại nhiều cơ hội to lớn, việc phát triển kinh tế số cũng đặt ra không ít thách thức cần được giải quyết. Khoảng cách số giữa các vùng miền, giữa các nhóm dân cư khác nhau có nguy cơ tạo ra bất bình đẳng mới nếu không có chính sách phù hợp. Vấn đề an ninh mạng, bảo mật dữ liệu cá nhân, các hình thức tội phạm công nghệ cao đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về xây dựng hành lang pháp lý và nâng cao nhận thức cộng đồng. Sự biến động nhanh chóng của công nghệ cũng tạo áp lực lớn đối với hệ thống giáo dục và đào tạo trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu của thời đại mới.
Để kinh tế số thực sự trở thành mũi nhọn dẫn dắt sự phát triển, các quốc gia cần có chiến lược dài hạn, đầu tư mạnh mẽ vào cơ sở hạ tầng số, đặc biệt là mạng băng thông rộng phủ khắp cả nông thôn và vùng sâu vùng xa. Đồng thời, việc xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, khuyến khích nghiên cứu phát triển công nghệ trong nước và thu hút đầu tư nước ngoài vào các lĩnh vực công nghệ cao là những yếu tố không thể thiếu. Quan trọng hơn cả, cần có sự chuyển đổi tư duy ở mọi cấp độ, từ lãnh đạo chính phủ, doanh nghiệp đến từng người dân, nhận thức rằng chuyển đổi số không phải là lựa chọn mà là tất yếu để tồn tại và phát triển trong thế kỷ 21.
Kinh tế số không chỉ là xu hướng của hiện tại mà là định hình tương lai của nền kinh tế toàn cầu. Những quốc gia nào nắm bắt kịp thời, đầu tư đúng hướng và xây dựng được nền tảng số vững chắc sẽ có lợi thế cạnh tranh vượt trội, trong khi những nơi chậm trễ trong chuyển đổi số sẽ ngày càng bị bỏ lại phía sau. Việt Nam với dân số trẻ, mức độ thâm nhập internet cao và tinh thần khởi nghiệp sôi động đang có cơ hội lớn để biến kinh tế số thành trụ cột chính của nền kinh tế, góp phần hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển trong những thập kỷ tới.
Hoàng Nguyễn