Vừa qua, tại họp báo quý III ngày 7/10, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Thanh Hà cho biết từ đầu năm đến nay cơ quan này giữ nguyên các mức lãi suất điều hành. Tuy vậy, thị trường vẫn dịch chuyển: đến ngày 20/9, lãi suất tiền gửi bình quân của các giao dịch phát sinh mới là 6,38%/năm, cao hơn 1,15 điểm phần trăm so với cuối năm 2025. Nhận định của ông Hà là tốc độ tăng đang chậm lại và lãi suất về cơ bản đang xoay quanh mặt bằng mới.
Nhưng “chậm lại” chưa có nghĩa là “hạ nhiệt”. Ngày 5/10, Ngân hàng TMCP Á Châu (ACB) trở thành ngân hàng đầu tiên tăng lãi suất huy động trong tháng 10, thêm 0,3 điểm phần trăm ở kỳ hạn 6–9 tháng và 0,2 điểm ở kỳ hạn 12 tháng. Lãi suất niêm yết tiền gửi trực tuyến tại ngân hàng này lên 7,9–8%/năm. Theo khảo sát của VnExpress, đầu tháng 10, khoảng một phần ba số ngân hàng đã áp dụng mức từ 9%/năm trở lên cho tiền gửi với điều kiện số tiền khá khiêm tốn, 100–200 triệu đồng.
Mặt bằng lãi suất mới: Bài toán khó với người đi vay
Theo số liệu của Ngân hàng Nhà nước, lãi suất cho vay bình quân đến tháng 8 dao động từ 8,4% đến 10,7%, cao hơn tháng trước 0,2 điểm phần trăm và cao hơn khoảng 3 điểm so với các khoản giải ngân cách đây một năm. Trong khi đó, tín dụng toàn hệ thống đến ngày 30/9 đạt 20,75 triệu tỷ đồng, tăng 16,69% so với cùng kỳ, cho thấy nhu cầu vốn của nền kinh tế vẫn rất lớn.
Con số bình quân che đi những biến động ở từng khoản vay cụ thể. Đáng chú ý nhất là nhóm vay đã hết thời gian ưu đãi và chuyển sang lãi suất thả nổi.
Theo các chuyên gia tài chính, có ít nhất ba lực đẩy đang cùng tác động. Thứ nhất, lạm phát: chỉ số giá tiêu dùng bình quân chín tháng tăng 4,52%, sát mục tiêu khoảng 4,5% cả năm, khiến dư địa nới lỏng tiền tệ hẹp lại. Thứ hai, môi trường bên ngoài: căng thẳng địa chính trị ở Trung Đông làm giá dầu tăng cao, đồng thời một số ngân hàng trung ương cũng đã tăng lãi suất. Thứ ba, cầu vốn trong nước: tăng trưởng GDP chín tháng đạt 9,01%, và mục tiêu tăng trưởng hai con số đòi hỏi tín dụng tiếp tục mở rộng.
Công ty chứng khoán Vietcombank (VCBS) dự báo mặt bằng lãi suất huy động nhiều khả năng duy trì ở mức cao, do chênh lệch giữa tín dụng và huy động còn lớn và lạm phát lõi nhích tăng. Giới phân tích cho rằng giải ngân đầu tư công có thể giúp thị trường dịu bớt trong quý IV, song khó kỳ vọng lãi suất trở lại mức rẻ như trước. Ngân hàng Nhà nước, về phần mình, cho biết đã yêu cầu các tổ chức tín dụng giảm lãi suất tiền gửi giao dịch mới ở kỳ hạn từ 6 tháng trở lên, tiếp tục công bố lãi suất cho vay và triển khai chương trình tín dụng ưu đãi thấp hơn tối thiểu 1 điểm phần trăm so với lãi suất bình quân cùng kỳ hạn của từng ngân hàng.
Chuyên gia kinh tế khuyến nghị rằng, với người đang có khoản vay, bước đầu tiên là đọc lại hợp đồng để biết lãi suất thả nổi được tính theo cơ sở nào, bao lâu điều chỉnh một lần và biên độ cộng thêm là bao nhiêu. Sau đó có thể làm việc với chính ngân hàng đang vay, so sánh phương án tái tài trợ ở nơi khác, hoặc trả bớt gốc nếu có điều kiện, trước khi tính đến việc bán tài sản. Với người định vay mới, cần tính mức trả nợ hằng tháng theo lãi suất sau ưu đãi và kiểm tra xem dòng tiền có chịu nổi kịch bản lãi suất cao hơn hay không. Đây là gợi ý mang tính tham khảo chung, mỗi hoàn cảnh tài chính cần được cân nhắc riêng.
Nhưng trách nhiệm không chỉ nằm ở người vay. Ngân hàng cần giải thích rõ, bằng ngôn ngữ dễ hiểu, mức lãi suất sau ưu đãi và các điều kiện đi kèm ngay từ lúc ký hợp đồng. Cơ quan quản lý cần tiếp tục giám sát việc công bố thông tin lãi suất cho vay, để người dân có thể so sánh thực chất chứ không chỉ nhìn con số quảng cáo.
Ngày 8/10, VnExpress dẫn trường hợp một chủ xe ở Khánh Hòa vay gần 500 triệu đồng mua ôtô chạy dịch vụ tại VPBank, kỳ hạn 8 năm. Từ ngày 1/10, lãi suất khoản vay này tăng từ 14,8% lên 16,8% một năm, tức tăng 2 điểm phần trăm trong một lần điều chỉnh. Một khách hàng khác tại cùng ngân hàng cho biết lãi suất tăng từ 16,4% lên 18,3%, khiến mỗi tháng phải trả hơn 13 triệu đồng gốc và lãi cho 500 triệu đồng dư nợ. Với những người không mua bảo hiểm thân vỏ qua ngân hàng, hợp đồng còn có thể cộng thêm 3 điểm biên độ, đẩy lãi vay lên xấp xỉ 20%/năm.
Vay mua nhà cũng không ngoại lệ. Theo Tạp chí Thương Gia, lãi suất thực tế sau ưu đãi hiện phổ biến quanh mức 16–17%/năm, tăng khoảng 4–5 điểm phần trăm so với đầu năm, trong khi các gói ưu đãi phổ biến ở mức 8,2–10,8%/năm. Một số gói nổi bật có mức cố định dài hơn, như lãi suất 11,5%/năm cố định trong 60 tháng tại VIB, hay gói “Ngôi nhà đầu tiên” 30.000 tỷ đồng tại BIDV với lãi suất 9,5%/năm trong 12 tháng đầu. Ở khối doanh nghiệp, báo chí ghi nhận có trường hợp vừa vay một tháng đã bị điều chỉnh lãi suất từ 10,6% lên 15,3%.
Tiến Hoàng