Mua sắm trực tuyến mỗi ngày: Những rủi ro người tiêu dùng cần biết

Theo thống kê của hãng bảo mật Kaspersky, riêng năm 2025 đã ghi nhận khoảng 6,7 triệu vụ tấn công lừa đảo nhắm trực tiếp vào người mua hàng trực tuyến. Bước sang năm 2026, sự phổ biến của trí tuệ nhân tạo và các chatbot tự động khiến rủi ro về an ninh và quyền riêng tư của người tiêu dùng tiếp tục mở rộng thay vì thu hẹp lại. Hình thức phổ biến nhất vẫn là các tin nhắn giả mạo thông báo giao hàng, xác nhận đơn hàng hoặc mã giảm giá, xuất hiện dày đặc nhất vào các đợt cao điểm mua sắm khi người tiêu dùng dễ mất cảnh giác trước lượng lớn thông tin khuyến mãi hợp pháp.

Cơ quan chức năng cũng cảnh báo một xu hướng đáng lo ngại: tội phạm không còn tấn công ngẫu nhiên mà khai thác dữ liệu bị rò rỉ từ các vụ lộ lọt thông tin trước đó – bao gồm lịch sử giao dịch, thói quen tiêu dùng, thậm chí quan hệ gia đình – để xây dựng kịch bản lừa đảo được cá nhân hóa cho từng nạn nhân. Khi nạn nhân nhận được cuộc gọi hoặc tin nhắn nắm rõ chi tiết đơn hàng, địa chỉ hay số điện thoại của mình, tâm lý cảnh giác thường giảm đáng kể, khiến tỷ lệ mắc lừa tăng lên.

Rủi ro không chỉ dừng ở các tin nhắn giả mạo đơn thuần. Năm 2025 cũng ghi nhận sự gia tăng của mã độc đánh cắp dữ liệu nhắm vào các ứng dụng mua sắm và giao đồ ăn – đáng chú ý, ngay cả khi người dùng tải ứng dụng từ các kho ứng dụng chính thức, thiết bị vẫn có nguy cơ bị chiếm quyền truy cập, làm lộ thông tin cá nhân và tài chính. Cơ quan công an tại nhiều địa phương gần đây cũng liên tục phát cảnh báo về tình trạng đối tượng xấu theo dõi các phiên livestream bán hàng, thu thập thông tin khách hàng để lại công khai trong phần bình luận, sau đó chủ động liên hệ, giả danh nhân viên sàn thương mại điện tử để thông báo trúng thưởng hoặc xác nhận đơn hàng nhằm dụ người mua chuyển khoản hoặc cung cấp thêm thông tin tài khoản.

Bên cạnh đó, các thay đổi về chính sách thuế, phí vận chuyển và quy định thương mại xuyên biên giới cũng đang trở thành mảnh đất màu mỡ cho các chiêu trò mới. Những lời quảng cáo miễn thuế, giảm giá sâu bất thường hoặc ưu đãi giới hạn thời gian dễ khiến người tiêu dùng đưa ra quyết định vội vàng, mua phải hàng không rõ nguồn gốc hoặc chuyển tiền cho các gian hàng không tồn tại.

Ngoài các thủ đoạn công nghệ cao, người tiêu dùng Việt Nam vẫn thường xuyên đối mặt với những rủi ro tài chính mang tính truyền thống hơn: các trang web giả mạo thương hiệu thương mại điện tử uy tín để thu thập thông tin cá nhân và tài khoản ngân hàng; các chương trình khuyến mãi, giảm giá ảo được dựng lên chỉ để dụ người mua đặt hàng; hoặc tình trạng bán hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng so với quảng cáo. Không ít trường hợp người mua đã chuyển tiền đặt cọc nhưng sản phẩm không bao giờ được giao đến, hoặc nhận được hàng hoàn toàn khác với hình ảnh trên gian hàng trực tuyến.

Song song đó là rủi ro về lộ thông tin cá nhân – họ tên, ngày sinh, địa chỉ, số điện thoại, email, tài khoản ngân hàng có thể bị thu thập và sử dụng cho các mục đích lừa đảo khác hoặc thậm chí các hành vi vi phạm pháp luật. Hai nguyên nhân chính khiến rủi ro này tồn tại dai dẳng là sự tinh vi ngày càng tăng của tội phạm công nghệ cao, và sự chủ quan, thiếu kỹ năng bảo vệ thông tin cá nhân của một bộ phận không nhỏ người tiêu dùng khi mua sắm trực tuyến.

Trước thực trạng trên, Việt Nam vừa có hai thay đổi pháp lý quan trọng nhằm siết chặt trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường số. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 quy định rõ phạm vi dữ liệu được bảo vệ, bao gồm họ tên, số điện thoại, địa chỉ giao hàng, email, tài khoản mạng xã hội, lịch sử mua sắm và thông tin thanh toán của khách hàng. Tiếp đó, Luật Thương mại điện tử – được Quốc hội thông qua cuối năm 2025 và chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 – lần đầu tiên tạo ra khung pháp lý riêng, toàn diện cho lĩnh vực này tại Việt Nam.

Điểm đáng chú ý của Luật Thương mại điện tử là quy định người bán chỉ được phép hoạt động sau khi đã xác thực danh tính điện tử, trong khi các nền tảng từ sàn thương mại điện tử, nền tảng trung gian đến mạng xã hội có hoạt động mua bán phải công khai thông tin chủ sở hữu, chính sách bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng như quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia giao dịch. Luật cũng lần đầu bổ sung quy định riêng đối với hoạt động livestream bán hàng và tiếp thị liên kết, hai hình thức kinh doanh trực tuyến đang phát triển nhanh nhưng trước đây gần như nằm ngoài phạm vi điều chỉnh cụ thể. Về lý thuyết, những quy định này sẽ giúp người mua dễ dàng truy xuất nguồn gốc người bán hơn, hạn chế đáng kể tình trạng mua xong không biết khiếu nại ở đâu.

Dù hành lang pháp lý đã hoàn thiện hơn, giới chuyên gia đều thống nhất rằng sự an toàn khi mua sắm trực tuyến không thể chỉ trông chờ vào một phía. Một số nguyên tắc cơ bản người tiêu dùng nên duy trì thành thói quen:

• Chỉ mua hàng trên các sàn thương mại điện tử, website hoặc gian hàng đã được xác thực, tránh chuyển khoản trước cho các trang mới lạ, không có thông tin liên hệ rõ ràng.
• Hạn chế để lại số điện thoại, địa chỉ đầy đủ trong phần bình luận công khai của livestream hay bài đăng bán hàng; nên trao đổi thông tin giao hàng qua tin nhắn riêng hoặc chức năng đặt hàng chính thức của nền tảng.
• Cảnh giác với các tin nhắn, cuộc gọi tự xưng là nhân viên giao hàng hoặc sàn thương mại điện tử yêu cầu chuyển khoản trước, xác nhận mã OTP hoặc cung cấp thêm thông tin tài khoản ngân hàng.
• Kiểm tra kỹ đường link trước khi bấm vào, đặc biệt trong các tin nhắn thông báo trúng thưởng hoặc ưu đãi giảm giá sâu bất thường; chỉ tải ứng dụng mua sắm từ kho ứng dụng chính thức và thường xuyên cập nhật phần mềm bảo mật.
• Lưu lại ảnh chụp màn hình đơn hàng, tin nhắn trao đổi với người bán để làm bằng chứng khi cần khiếu nại theo các quy định bảo vệ người tiêu dùng mới.

Mua sắm trực tuyến sẽ tiếp tục là một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày, đặc biệt khi thương mại điện tử Việt Nam vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng hai chữ số mỗi năm. Những quy định pháp lý mới có hiệu lực trong năm 2026 là bước tiến quan trọng để thu hẹp khoảng trống bảo vệ người tiêu dùng, nhưng trong giai đoạn các quy định này còn đang được triển khai và kiểm nghiệm trên thực tế, sự thận trọng và hiểu biết của chính người mua hàng vẫn là lớp lá chắn hiệu quả nhất trước những chiêu trò ngày càng tinh vi.

Hoàng Nguyễn