Động lực chính cho sự bùng nổ này không đến từ các sản phẩm trà lá truyền thống đơn thuần, mà được dẫn dắt bởi matcha trên thị trường toàn cầu. Tuy nhiên, đằng sau những con số hào nhoáng về kim ngạch xuất khẩu là một bức tranh đa chiều với những thách thức về khí hậu và nhân lực mà quốc gia này đang phải nỗ lực vượt qua để duy trì vị thế của mình.
Sự bùng nổ nhu cầu từ phương Tây và kỷ lục xuất khẩu
Theo các báo cáo thống kê chính thức, tổng lượng xuất khẩu trà xanh của Nhật Bản trong 10 tháng đầu năm đã ghi nhận mức tăng trưởng ngoạn mục lên tới 44% so với cùng kỳ năm ngoái, đạt tổng khối lượng hơn 10.000 tấn. Đây là một con số biết nói, phá vỡ mọi kỷ lục trước đó và khẳng định sức hút ngày càng lớn của nông sản Nhật Bản trên trường quốc tế. Trong bản đồ xuất khẩu, Hoa Kỳ nổi lên là điểm đến hàng đầu, chiếm tỷ trọng lớn nhất với gần 4.500 tấn nhập khẩu. Tiếp nối ngay sau đó là các thị trường năng động khác như Đài Loan (Trung Quốc), Thái Lan và Đức.
Sự tăng trưởng liên tục trong suốt 9 năm qua, như tờ Kyodo đã phân tích, không phải là một hiện tượng nhất thời mà phản ánh một xu hướng tiêu dùng bền vững. Sự phổ biến ngày càng rộng rãi của văn hóa ẩm thực Nhật Bản tại nước ngoài, kết hợp với làn sóng quan tâm sâu sắc đến sức khỏe của người tiêu dùng hiện đại, đã tạo ra một bệ phóng hoàn hảo cho trà xanh. Trong đó, matcha – loại bột trà xanh nghiền mịn đang đóng vai trò là "gà đẻ trứng vàng", là mũi nhọn chiến lược giúp ngành nông nghiệp Nhật Bản thâm nhập sâu vào các chuỗi cung ứng thực phẩm và đồ uống toàn cầu. Không chỉ dừng lại ở một thức uống, matcha đã trở thành một nguyên liệu phổ biến trong ngành công nghiệp thực phẩm, từ bánh kẹo, kem cho đến các loại đồ uống pha chế thời thượng.
Bí mật của tencha và quy trình canh tác công phu
Để hiểu rõ giá trị của cơn sốt matcha, cần phải nhìn sâu vào quy trình sản xuất ra nguyên liệu gốc là trà tencha. Tencha không phải là loại trà xanh thông thường mà là kết tinh của một kỹ thuật canh tác độc đáo và cầu kỳ bậc nhất. Trước khi thu hoạch một khoảng thời gian nhất định, các đồi chè nguyên liệu buộc phải được che phủ hoàn toàn trong bóng râm. Kỹ thuật này nhằm hạn chế quá trình quang hợp của cây, buộc lá trà phải sản sinh ra lượng diệp lục cao hơn để tồn tại. Chính lượng diệp lục dồi dào này đã mang lại màu xanh ngọc bích đặc trưng và hương vị ngọt dịu, giàu umami cho thành phẩm cuối cùng.
Sau khi được thu hái, quy trình chế biến tencha cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ không kém. Lá trà sẽ được hấp nhẹ để ngăn chặn quá trình oxy hóa, giữ lại màu xanh tươi mới, sau đó được sấy khô. Điểm khác biệt lớn nhất so với các loại trà khác là lá tencha sẽ được loại bỏ hoàn toàn gân lá và cuống, chỉ giữ lại phần thịt lá mỏng và tinh túy nhất. Khác với trà Gyokuro hay Sencha thường được vò cuộn để tạo hình, tencha được giữ nguyên dạng phẳng để thuận tiện cho quá trình nghiền thành bột matcha sau này. Chính sự công phu trong từng công đoạn đã tạo nên hương vị đậm đà, màu sắc bắt mắt và giá trị dinh dưỡng vượt trội, biến tencha trở thành nguyên liệu không thể thay thế cho dòng bột matcha cao cấp.
Nghịch lý giá cả và áp lực từ biến đổi khí hậu
Mặc dù nhu cầu thị trường đang ở mức cao chưa từng thấy, ngành trà Nhật Bản lại đang phải đối mặt với một "cơn bão giá" xuất phát từ sự mất cân đối cung cầu nghiêm trọng. Giá lá trà xanh nguyên liệu trong những năm gần đây đã tăng phi mã, gây áp lực lớn lên các nhà sản xuất và chuỗi cung ứng. Đại diện một hợp tác xã nông nghiệp tại tỉnh Kagoshima – vùng sản xuất trà trọng điểm phía tây nam Nhật Bản đã chia sẻ một thực tế đáng kinh ngạc: giá lá trà vụ thu (thu hoạch từ tháng 10 đến tháng 11), loại thường được dùng cho các sản phẩm trà đóng chai, đã vọt lên mức hơn 2.500 yên (tương đương 16 USD) cho mỗi kg. Mức giá này tăng gấp 6 lần so với năm trước, một biên độ tăng giá hiếm gặp trong lịch sử ngành nông nghiệp nước này.
Các chuyên gia phân tích thị trường lý giải rằng, nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này là sự cộng hưởng giữa hai yếu tố trái chiều. Một mặt, cơn sốt matcha toàn cầu khiến nhu cầu thu mua nguyên liệu tăng vọt. Mặt khác, biến đổi khí hậu với những đợt nắng nóng kỷ lục tại Nhật Bản đang tàn phá các vùng nguyên liệu, làm sản lượng trà xanh sụt giảm nghiêm trọng. Nhiệt độ cao không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn tác động đến chất lượng lá trà, khiến nguồn cung loại thượng hạng càng trở nên khan hiếm. Sự khan hiếm này đã đẩy giá trà lên mức cao chưa từng thấy, đặt ra bài toán khó cho việc duy trì sự ổn định của thị trường trong dài hạn.
Từ nghi lễ thiêng liêng đến biểu tượng phong cách sống
Hành trình của matcha từ một thức uống tôn giáo đến biểu tượng của phong cách sống hiện đại là một câu chuyện thú vị về sự chuyển mình của văn hóa. Theo CNBC, Nhật Bản đã bắt đầu tiêu thụ matcha từ thế kỷ 12, nhưng trong suốt nhiều thế kỷ, nó chủ yếu chỉ xuất hiện trong các nghi lễ trà đạo trang trọng, nơi mà mỗi cử chỉ pha trà đều mang đậm triết lý thiền định và chỉ sử dụng một lượng bột rất nhỏ. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, matcha đã thoát khỏi không gian tĩnh lặng của trà thất để hòa nhập vào nhịp sống sôi động của thế giới hiện đại.
Danh tiếng của matcha như một "siêu thực phẩm" giàu chất chống oxy hóa, hỗ trợ giảm cân và tăng cường sự tập trung đã lan rộng mạnh mẽ trên các nền tảng mạng xã hội. Những hình ảnh về các món tráng miệng, đồ uống màu xanh bắt mắt được chia sẻ rộng rãi đã kích thích sự tò mò và nhu cầu trải nghiệm của giới trẻ toàn cầu. Bên cạnh đó, sự bùng nổ của ngành du lịch Nhật Bản sau đại dịch cũng góp phần không nhỏ vào việc quảng bá văn hóa trà xanh, khi du khách quốc tế đến đây đều mong muốn được thưởng thức và mua các sản phẩm từ trà làm quà, góp phần đẩy nhu cầu và giá cả lên cao hơn nữa.
Lời giải cho bài toán nhân lực và sự hỗ trợ từ chính phủ
Giữa bức tranh tăng trưởng nóng, ngành trà Nhật Bản vẫn còn một nỗi lo canh cánh mang tên "nhân lực". Cộng đồng nông dân trồng trà đang già hóa nhanh chóng, trong khi quy trình sản xuất tencha và matcha lại đòi hỏi nhiều công đoạn thủ công tỉ mỉ và vất vả. Các nhà sản xuất liên tục than phiền về tình trạng thiếu hụt nhân công trầm trọng cho các khâu thu hoạch, hấp và phơi khô lá. Nếu không giải quyết được bài toán này, nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng là hoàn toàn hiện hữu.
Nhận thức được tầm quan trọng chiến lược của ngành trà, Chính phủ Nhật Bản đang có những động thái can thiệp tích cực. Các cơ quan chức năng đang xem xét và triển khai các gói trợ cấp dành riêng cho nông dân, nhằm khuyến khích họ mở rộng diện tích trồng trà tencha thay vì các loại cây trồng khác. Đồng thời, các chính sách hỗ trợ cơ giới hóa và thu hút lao động trẻ cũng đang được tính toán để đảm bảo sự phát triển bền vững cho ngành "vàng xanh" này. Sức sống của ngành trà Nhật Bản hiện tại không chỉ nằm ở những con số xuất khẩu kỷ lục, mà còn nằm ở khả năng thích ứng và nỗ lực vượt qua những thách thức của thời đại để gìn giữ và lan tỏa một giá trị văn hóa độc đáo ra toàn thế giới.
PV