Điểm tựa tiêu thụ tại chỗ và lời giải cho bài toán bỏ hoang nương đồi
Tại xã vùng cao Hồng Thái thuộc tỉnh Tuyên Quang, cây chè Shan tuyết từ lâu đã gắn bó mật thiết với sinh kế đồng bào bản địa. Dù sở hữu nguồn gen quý cùng khí hậu sương mù mát lạnh quanh năm, vùng chè từng trải qua giai đoạn bế tắc kéo dài. Nghịch lý lớn nhất là chè vẫn sinh trưởng tốt nhưng người dân không buồn thu hái, thậm chí nhiều hộ bỏ hoang nương đồi suốt nhiều năm để đi làm thuê thời vụ. Nguyên nhân gốc rễ nằm ở sự phụ thuộc vào tư thương; những ngày vắng bóng người mua, búp chè hái về đành đổ bỏ, khiến công sức chăm sóc không thể đổi thành tiền.
Tình thế chỉ đảo chiều khi cơ sở chế biến tập trung tại địa phương chính thức đi vào hoạt động ổn định từ năm 2018. Mối liên kết sản xuất mới thiết lập nguyên tắc bao tiêu toàn bộ sản lượng, chấp nhận thu mua cả những mẻ chè lẻ chỉ 1 đến 2 kg và phân loại minh bạch theo 3 cấp chất lượng. Chính sách bao tiêu tại chân núi giúp người làm nông trút bỏ nỗi lo ế ẩm, yên tâm phát cỏ, đốn tỉa và chăm bón theo đúng kỹ thuật. So với trồng lúa hay ngô nương, cây chè cho thu hoạch đều đặn 1 đến 2 lần mỗi tháng, tạo dòng tiền thường xuyên. Từ mức thu nhập vài trăm nghìn đồng mỗi tháng ở giai đoạn 2015–2016, hiện mỗi lao động thu hái đều có thể đạt 5 đến 8 triệu đồng, thậm chí tiệm cận 10 triệu đồng vào chính vụ, mang về nguồn thu 70 đến 80 triệu đồng mỗi năm cho một hộ gia đình. Nguồn thu này vượt trội so với mức tiền công làm thuê nhật trình 300.000 đồng mỗi ngày, tạo chỗ dựa kinh tế vững chắc ngay trên mảnh đất quê hương.
Cuộc cách mạng nhiệt độ từ chảo gang thủ công đến buồng sấy công nghệ
Điểm tựa phía sau sự ổn định thu nhập của người dân là bước chuyển đổi công nghệ bên trong xưởng chế biến. Thời kỳ đầu, việc sao chè hoàn toàn dựa vào chảo gang đun củi thủ công; 1 đến 2 người làm cật lực cả ngày cũng chỉ đạt từ vài cân đến 10 kg chè khô, sản lượng quá nhỏ để hình thành chuỗi hàng hóa lớn. Khi chuyển sang dùng tôn quay đốt củi, sản lượng có tăng nhưng nhiệt độ bấp bênh khiến chất lượng giữa các mẻ không đồng đều, mùi khói dễ ám vào búp non làm mất đi hương hoa thanh khiết của giống chè tuyết.
Nhận thấy điểm nghẽn kỹ thuật này, hệ thống máy sấy dùng công nghệ đốt gas đã được đưa vào vận hành từ năm 2019 để kiểm soát nhiệt lượng chuẩn xác. Buồng sấy mới giúp cánh chè giữ trọn lớp lông tuyết trắng bạc đặc trưng, đồng nhất chất lượng thành phẩm và nâng năng suất lên gấp 3 đến 4 lần. Thay vì chỉ thu mua cầm chừng 100 đến 300 kg chè tươi mỗi ngày như trước, công suất nhà xưởng đã tăng vọt lên gần 1 tấn búp tươi mỗi ngày. Năng lực chế biến được giải phóng trực tiếp kích thích sức mua nguyên liệu, kéo giá thu mua chè tươi tại vườn từ mức rẻ mạt 10.000 đồng mỗi kg lên dao động từ 25.000 đến 70.000 đồng mỗi kg tùy phẩm cấp.
Rời nương đồi bước vào thương mại điện tử và phiên chợ số
Làm chủ chất lượng mới chỉ giải quyết một nửa bài toán; khâu quan trọng tiếp theo là mở rộng thị trường ra ngoài phạm vi địa phương. Thay vì cách tiếp thị truyền thống tại các hội chợ nhỏ lẻ, sản phẩm được đưa thẳng lên mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử lớn. Đội ngũ trực nhật được bố trí hàng ngày để xử lý đơn hàng và phản hồi khách mua từ nhiều tỉnh, thành phố. Kênh phân phối số giúp nông sản vùng cao tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng mà không phải chịu chi phí trung gian đắt đỏ hay áp lực mặt bằng bán lẻ.
Quá trình thương mại hóa nhận được lực đẩy lớn từ chính quyền địa phương qua việc hỗ trợ chuẩn hóa mẫu mã bao bì, đăng ký mã vạch và cấp tem truy xuất nguồn gốc QR. Mô hình "phiên chợ số" được thử nghiệm thành công, cho phép các cơ sở sản xuất phát sóng trực tiếp từ chính những nương chè mây phủ để giới thiệu quy trình canh tác sạch và chốt đơn tức thì. Cách làm trực quan này xóa nhòa rào cản địa lý hiểm trở, tạo dựng niềm tin thương hiệu bằng sự minh bạch từ khâu trồng trọt đến đóng gói.
Chuẩn hóa 17 sản phẩm OCOP gắn với quy hoạch và kinh tế trải nghiệm
Sự khởi sắc của cây chè là kết quả của chiến lược tái cơ cấu nông nghiệp bài bản. Đến nay, toàn xã đã xây dựng được 17 sản phẩm OCOP, bao gồm 13 sản phẩm 3 sao, 3 sản phẩm 4 sao và 1 sản phẩm đạt chuẩn 5 sao cấp quốc gia. Cơ cấu sản phẩm này minh chứng cho bước chuyển dứt khoát từ sản xuất tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hóa theo chuỗi giá trị. Địa phương cũng hoàn thành quy hoạch đất đai để bảo vệ nghiêm ngặt vùng nguyên liệu chè Shan tuyết cổ thụ cùng các vùng trồng măng đặc sản, bảo đảm sự phát triển bền vững lâu dài.
Bên cạnh giá trị nông sản thuần túy, cảnh quan nương đồi bậc thang uốn lượn trong mây đang được tích hợp vào không gian du lịch sinh thái. Những vùng chè lâu năm không chỉ cung cấp búp tươi cho nhà máy mà còn trở thành điểm dừng chân thưởng trà, chụp ảnh trải nghiệm của du khách. Khi một tách trà Shan tuyết mang trong mình cả câu chuyện văn hóa, sự minh bạch công nghệ và cảnh sắc thiên nhiên bản địa, giá trị kinh tế của cây chè Hồng Thái đã thực sự vượt ra khỏi ranh giới của một cây trồng xóa đói giảm nghèo để trở thành thương hiệu nông sản đặc sắc của vùng cao.
Bảo An