Các giao dịch mua bán nông sản giữa nhà hàng, quán cà phê với nhà cung cấp chủ yếu dựa trên niềm tin, các thỏa thuận miệng hoặc những cuốn sổ ghi chép thủ công tại các chợ đầu mối. Tuy nhiên, khi thị trường bước vào giai đoạn chuyên nghiệp hóa và chịu sự điều tiết chặt chẽ hơn của hành lang pháp lý, mô hình giao dịch truyền thống này đang dần trở thành một "tử huyệt" cản trở sự phát triển bền vững. Giờ đây, câu chuyện nhập hàng không đơn thuần là tìm kiếm nguồn nguyên liệu tươi ngon với giá rẻ, mà đã chuyển dịch sang một hệ quy chiếu mới nơi hóa đơn, chứng từ và khả năng truy xuất nguồn gốc trở thành những yêu cầu mang tính sống còn.
Áp lực quản trị từ "vùng xám" của giao dịch truyền thống
Sự bùng nổ của ngành F&B tại các đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã kéo theo nhu cầu khổng lồ về nông sản thực phẩm. Theo thống kê từ iPOS.vn và Nestlé Professional vào cuối năm 2024, hai đầu tàu kinh tế này tập trung tới hai phần ba trong tổng số hơn 323.000 cơ sở kinh doanh ăn uống trên cả nước. Quy mô thị trường lớn đồng nghĩa với việc khối lượng giao dịch hàng ngày là cực kỳ khủng khiếp. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ, hạ tầng giao dịch của phần lớn thị trường này vẫn vận hành theo lối mòn cũ kỹ. Các kênh cung ứng truyền thống với đặc thù phân tán, qua nhiều tầng nấc trung gian đã tạo ra một "vùng xám" về thông tin.
Đối với các chủ doanh nghiệp F&B, đặc biệt là những chuỗi đang trên đà mở rộng, việc phụ thuộc vào mạng lưới nhà cung cấp nhỏ lẻ, thiếu quy chuẩn đang tạo ra những rủi ro quản trị hiện hữu. Nguyên liệu đầu vào không chỉ cần đáp ứng tiêu chí "đủ hàng, đúng giá" mà còn phải giải quyết bài toán minh bạch tài chính. Thực tế vận hành cho thấy, bộ phận kế toán của nhiều chuỗi nhà hàng đang phải đối mặt với áp lực khổng lồ khi phải xử lý hàng trăm giao dịch mỗi ngày từ hàng chục nhà cung cấp khác nhau. Mỗi nơi một kiểu xuất hóa đơn, một chuẩn thông tin, thậm chí là không có hóa đơn hợp lệ, khiến công tác đối soát, hạch toán trở nên tốn kém thời gian và tiềm ẩn nhiều sai sót. Khi xảy ra sự cố về vệ sinh an toàn thực phẩm hay cần giải trình với cơ quan thuế, việc lần tìm lại dữ liệu từ những giao dịch rời rạc này gần như là điều bất khả thi, đẩy doanh nghiệp vào thế bị động.
Cú hích pháp lý và kỷ nguyên của dữ liệu minh bạch
Sự thay đổi trong tư duy nhập hàng của doanh nghiệp F&B không chỉ xuất phát từ nhu cầu nội tại về quản trị mà còn là kết quả của những tác động mạnh mẽ từ chính sách vĩ mô. Điển hình là Nghị định 70/2025/NĐ-CP, quy định kể từ ngày 01/06/2025, các cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống thuộc diện áp dụng bắt buộc phải sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền và kết nối chuyển dữ liệu trực tiếp với cơ quan thuế. Quy định này đóng vai trò như một màng lọc, buộc các doanh nghiệp phải chuẩn hóa quy trình ngay từ khâu đầu vào.
Khi đầu ra – tức doanh thu bán hàng – được kiểm soát chặt chẽ theo thời gian thực, thì đầu vào – tức nguyên liệu – cũng buộc phải có nguồn gốc rõ ràng và chứng từ hợp pháp để đảm bảo sự khớp lệnh trong báo cáo tài chính. Một nhà hàng không thể kê khai doanh thu minh bạch nếu nguồn nguyên liệu đầu vào vẫn mua trôi nổi không hóa đơn. Yêu cầu này đặt ra một tiêu chuẩn mới cho thị trường: mọi giao dịch nông sản B2B (doanh nghiệp với doanh nghiệp) đều cần được số hóa. Dữ liệu giao dịch giờ đây trở thành một loại tài sản quản trị, giúp doanh nghiệp chứng minh sự tuân thủ pháp luật, đồng thời tối ưu hóa chi phí vận hành thông qua việc loại bỏ những thất thoát không đáng có.
Chuyển đổi tư duy từ sản xuất sang kinh tế nông nghiệp
Nhìn rộng hơn, sự thay đổi trong cách thức giao dịch nông sản của ngành F&B cũng hoàn toàn phù hợp với định hướng chiến lược quốc gia. Trong Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050, Chính phủ đã xác định rõ mục tiêu chuyển dịch từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang tư duy "kinh tế nông nghiệp". Điều này có nghĩa là giá trị của nông sản không chỉ nằm ở sản lượng thu hoạch, mà nằm ở cách nó được tổ chức kinh doanh, phân phối và gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng.
Các văn bản chỉ đạo quan trọng như Quyết định 150/QĐ-TTg, Nghị quyết 19-NQ/TW hay Quyết định 56/QĐ-BTTTT đều nhấn mạnh vai trò tiên quyết của nền tảng số trong việc kết nối các chủ thể thị trường. Việc đưa nông sản và các hộ sản xuất lên các sàn giao dịch số không chỉ là giải pháp tình thế mà là một định hướng dài hạn để hiện đại hóa kênh thương mại. Trong bối cảnh đó, tư duy làm nông nghiệp hay kinh doanh nông sản kiểu cũ – vốn nặng về số lượng và nhẹ về chứng từ – sẽ không còn đất sống. Thay vào đó là sự lên ngôi của các mô hình kinh doanh dựa trên chuỗi giá trị, nơi thông tin được lưu chuyển thông suốt từ nông trại đến bàn ăn.
Hạ tầng số - Lời giải cho bài toán chuẩn hóa giao dịch
Trước áp lực kép từ yêu cầu quản trị nội bộ và sự siết chặt của pháp lý, nhu cầu về một "hạ tầng giao dịch số" chuyên biệt cho nông sản B2B đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đây không đơn thuần là một chợ điện tử để mua bán, mà phải là một hệ sinh thái số hóa toàn diện. Tại đó, thông tin về nhà cung cấp, chi tiết sản phẩm, chứng nhận chất lượng, hóa đơn điện tử và lịch sử giao dịch được tích hợp trong một luồng dữ liệu thống nhất.
Các nền tảng giao dịch số này đóng vai trò trung gian kiến tạo tin cậy, giúp các đơn vị F&B giảm bớt sự phụ thuộc vào các tầng nấc trung gian không cần thiết, từ đó tiếp cận gần hơn với nguồn hàng gốc. Quan trọng hơn, công nghệ giúp giải quyết bài toán truy xuất nguồn gốc một cách nhanh chóng. Khi mọi dữ liệu được số hóa, nhà quản lý chỉ cần vài thao tác để kiểm tra lô hàng nhập về đến từ đâu, thời điểm nào và chứng từ đi kèm ra sao. Điều này đặc biệt quan trọng tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, nơi yêu cầu của thực khách về an toàn vệ sinh thực phẩm ngày càng khắt khe. Việc chuẩn hóa quy trình nhập hàng thông qua các nền tảng số không chỉ giúp doanh nghiệp F&B "nhẹ gánh" lo âu về thủ tục hành chính, thuế vụ mà còn nâng cao uy tín thương hiệu trong mắt người tiêu dùng.
Sự chuyển dịch sang các tiêu chuẩn mới về hóa đơn và nguồn gốc trong nhập khẩu nông sản là một xu thế tất yếu, đánh dấu sự trưởng thành của thị trường F&B Việt Nam. Đây là cuộc sàng lọc khắc nghiệt nhưng cần thiết để loại bỏ những cách làm ăn manh mún, thiếu minh bạch, mở đường cho một nền kinh tế nông nghiệp hiện đại, nơi dữ liệu và niềm tin được đặt lên hàng đầu.
Bảo An