Nghịch lý giữa quy mô diện tích và năng lực chế biến tại chỗ
Sau khi hoàn tất việc hợp nhất địa giới hành chính từ 3 xã gồm Võ Miếu, Cự Thắng và Địch Quả, bức tranh kinh tế nông nghiệp của xã Võ Miếu đã có bước thay đổi căn bản về mặt quy mô. Địa phương này hiện sở hữu vùng đồi chè tập trung lên tới gần 800 ha, tạo nên một trong những vùng nguyên liệu nông sản trù phú nhất khu vực và được kỳ vọng là đòn bẩy kinh tế chiến lược giúp đồng bào các dân tộc thiểu số tại địa phương chuyển đổi sinh kế, thoát nghèo và làm giàu bền vững. Lợi thế về điều kiện thổ nhưỡng đồi bát úp cùng khí hậu đặc trưng của vùng trung du tạo ra môi trường lý tưởng để cây chè sinh trưởng tốt, cho năng suất búp tươi cao và hương vị đậm đà.
Thế nhưng, bức tranh kinh tế của vùng chè rộng lớn này suốt nhiều năm qua vẫn chưa thể tạo ra bước đột phá tương xứng với tiềm năng sẵn có do vướng phải một điểm nghẽn mang tính cơ cấu. Giữa một vùng nguyên liệu mênh mông gần 800 ha, toàn xã hiện mới chỉ thu hút được 3 doanh nghiệp và thành lập được 3 hợp tác xã chuyên về sản xuất, chế biến chè. Sự thiếu vắng trầm trọng các hạt nhân công nghiệp có quy mô vừa và lớn khiến hoạt động canh tác chè tại đây phần lớn vẫn mang tính tự phát, phân tán ở quy mô từng hộ gia đình nhỏ lẻ. Tỷ lệ ứng dụng cơ giới hóa và công nghệ chế biến sâu còn rất thấp, dẫn đến việc sản phẩm sau thu hoạch chủ yếu được xuất bán dưới dạng búp chè tươi hoặc chế biến sơ sài bằng các thiết bị thủ công lạc hậu. Hệ quả là chuỗi liên kết giữa người trồng và thị trường tiêu thụ liên tục bị đứt đoạn, người nông dân luôn ở thế yếu khi đàm phán giá cả và dễ chịu tổn thương mỗi khi thị trường nông sản biến động.
Chuẩn hóa quy trình VietGAP và định vị lại chất lượng búp chè
Nhận diện rõ những lực cản nội tại đang kìm hãm sự phát triển của ngành hàng chủ lực, chính quyền địa phương đã quyết định định hình lại chiến lược phát triển nông nghiệp hàng hóa, lấy ứng dụng khoa học kỹ thuật và chuẩn hóa chất lượng làm trọng tâm xuyên suốt. Để thoát khỏi bẫy sản xuất đại trà giá trị thấp, bước đi đầu tiên là vận động và hướng dẫn người trồng chè thay đổi tập quán canh tác truyền thống dựa nhiều vào phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học, chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình sản xuất an toàn sinh học theo các tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt VietGAP.
Quá trình chuyển đổi này được thực hiện thông qua việc phối hợp chặt chẽ với các cơ quan khuyến nông chuyên trách nhằm tổ chức các đợt tập huấn chuyển giao kỹ thuật trực tiếp tại thực địa. Người nông dân được đào tạo bài bản từ việc sử dụng các chế phẩm sinh học phòng trừ sâu bệnh, ủ phân hữu cơ vi sinh cải tạo đất, cho đến kỹ thuật đốn tỉa và thu hái đúng lứa để tối ưu hóa phẩm cấp búp. Phương thức canh tác hữu cơ không chỉ giúp hạ giá thành vật tư đầu vào về lâu dài, nâng cao hàm lượng vi chất tự nhiên trong lá chè mà còn đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ tầng đất mặt trên các sườn đồi dốc, ngăn chặn nguy cơ xói mòn và giữ vững hệ sinh thái tự nhiên của vùng rừng đồi. Mục tiêu cốt lõi của việc chuẩn hóa này là tạo ra dòng nguyên liệu sạch đồng nhất, làm nền tảng để đưa các sản phẩm chè địa phương tham gia sâu vào Chương trình mỗi xã một sản phẩm OCOP, từng bước xây dựng phân khúc nông sản cao cấp.
Gỡ nút thắt môi trường đầu tư để thu hút dòng vốn chế biến sâu
Một vùng nguyên liệu dù lớn đến đâu cũng không thể tạo ra giá trị gia tăng cao nếu chỉ dừng lại ở khâu cung cấp nguyên liệu thô cho các đơn vị trung gian. Bài toán sống còn đối với vùng chè Võ Miếu hiện nay là phải thu hút được các doanh nghiệp có tiềm lực tài chính và công nghệ vào xây dựng nhà máy chế biến ngay tại địa bàn. Sự hiện diện của các nhà máy công nghiệp hiện đại sẽ đóng vai trò như đầu mối thu mua ổn định, giải quyết bài toán đầu ra cho người dân và khép kín chu trình từ cánh đồng đến thành phẩm đóng gói.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, chính quyền địa phương đang đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh theo hướng minh bạch, thông thoáng và thuận tiện tối đa cho các nhà đầu tư. Hàng loạt cơ chế hỗ trợ về mặt bằng, tạo điều kiện thuận lợi trong việc kết nối hạ tầng giao thông nội đồng và hệ thống điện phục vụ sản xuất công nghiệp đang được gấp rút hoàn thiện. Khi các doanh nghiệp lớn tham gia vào chuỗi liên kết, họ không chỉ mang theo dòng vốn đầu tư và dây chuyền công nghệ sấy, diệt men, đóng gói tiên tiến mà còn mang lại hệ thống quản trị chuyên nghiệp, kênh phân phối rộng khắp cùng các hợp đồng bao tiêu dài hạn, giúp giải phóng hoàn toàn vùng chè khỏi cảnh được mùa mất giá.
Số hóa dữ liệu vùng trồng và xây dựng thương hiệu nông sản Đất Tổ
Song song với nỗ lực thu hút công nghiệp chế biến, việc ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa quy trình quản lý đang được xem là công cụ đắc lực để bảo vệ và nâng cao giá trị thương hiệu chè địa phương. Xã đang tập trung nguồn lực hỗ trợ các hợp tác xã và hộ nông dân triển khai việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể, đồng thời thiết lập hệ thống mã số vùng trồng và dán tem truy xuất nguồn gốc điện tử bằng mã phản hồi nhanh trên từng bao bì sản phẩm. Việc minh bạch hóa toàn bộ thông tin từ lịch trình bón phân, thời gian cách ly cho đến ngày thu hoạch và cơ sở chế biến giúp sản phẩm chè dễ dàng đáp ứng các tiêu chuẩn kiểm định khắt khe của các chuỗi siêu thị và sàn thương mại điện tử lớn.
Hành trình nâng tầm cây chè tại một xã miền núi với địa hình phức tạp và nguồn vốn tích lũy ban đầu của người dân còn khiêm tốn chắc chắn sẽ phải đối mặt với không ít thách thức. Tuy nhiên, sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư duy quản lý nông nghiệp cùng sự đồng thuận của các hộ canh tác đang mở ra một hướng đi hoàn toàn mới cho vùng chè Võ Miếu. Việc gắn kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến trên nền tảng sản xuất sạch và công nghệ số sẽ biến diện tích gần 800 ha đồi chè trở thành nguồn sinh kế bền vững, góp phần nâng tầm vị thế của nông sản vùng Đất Tổ trên thị trường trong nước và quốc tế.
Bảo An