Lợi thế sinh thái và giá trị nguồn gen trên núi cao
Khác với các vùng chè trung du thoai thoải quen thuộc, xã Đồng Phúc sở hữu địa hình núi cao 1.200 mét so với mực nước biển, tạo nên tiểu khí hậu á nhiệt đới đặc thù quanh năm mây mù bao phủ. Toàn xã hiện có khoảng 309,2 ha diện tích chè Shan tuyết đang trong giai đoạn cho thu hoạch ổn định, trong đó có quần thể 740 cây chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi phân bố rải rác tại 7 thôn vùng cao.
Biên độ nhiệt ngày đêm lớn kết hợp với độ ẩm cao giúp cây chè sinh trưởng chậm, tích tụ hàm lượng vi chất đậm đặc và tạo nên lớp lông tuyết trắng muốt trên từng búp non. Nước chè sau chế biến có màu vàng óng, mang hương thơm tự nhiên của núi rừng, vị chát dịu và hậu ngọt sâu. Quần thể cây cổ thụ này không chỉ là tư liệu sản xuất nông nghiệp lâu đời của đồng bào địa phương mà còn là nguồn gen thực vật bản địa quý hiếm cần được khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt.
Cột mốc cây di sản và bước chuyển tư duy thị trường
Tháng 12/2025, việc 12 cây chè Shan tuyết cổ thụ tại Đồng Phúc được công nhận là Cây Di sản Việt Nam đã tạo ra bước ngoặt trong định vị nông sản địa phương. Danh hiệu này giúp thay đổi nhận thức của người trồng chè, đưa cây chè từ vị thế một loại cây lấy búp bán thô thành một di sản sống có giá trị văn hóa và sinh thái.
Sự bảo chứng về mặt di sản mang lại lợi thế cạnh tranh lớn trên thị trường tiêu dùng cao cấp. Khách hàng ngày càng sẵn sàng chi trả mức giá xứng đáng cho những sản phẩm trà có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, gắn liền với môi trường sinh thái nguyên sơ và kỹ thuật thu hái thủ công. Đây là cơ sở để chè Đồng Phúc tách khỏi phân khúc hàng xô giá thấp và tự tin tiếp cận các kênh phân phối đặc sản chất lượng cao.
Chuẩn hóa quy trình canh tác và chế biến tại chỗ
Dù sở hữu tiềm năng tự nhiên vô cùng lớn, việc khai thác vùng chè 309,2 ha tại Đồng Phúc suốt một thời gian dài trước đây vẫn gặp phải những lực cản nhất định do thói quen canh tác tự phát. Trước đây, nhiều hộ dân chủ yếu thu hái chè theo phương thức truyền thống, phơi sấy thủ công bằng củi lửa giản đơn hoặc bán búp tươi cho các thương lái tự do với mức giá bấp bênh, khiến giá trị kinh tế thu về chưa tương xứng với công sức bỏ ra. Thêm vào đó, địa hình đồi núi hiểm trở và giao thông đi lại khó khăn giữa 7 thôn vùng cao cũng là rào cản lớn trong việc vận chuyển nguyên liệu tươi về các cơ sở chế biến tập trung để bảo đảm phẩm cấp búp chè không bị dập nát hay lên men ngoài ý muốn.
Để giải quyết điểm nghẽn này, quy trình sản xuất đang được chuẩn hóa toàn diện từ khâu chăm sóc hữu cơ đến kỹ thuật hái 1 tôm 1 lá hoặc 1 tôm 2 lá vào sáng sớm. Địa phương chú trọng phát triển các hợp tác xã chế biến tại chỗ, đầu tư hệ thống máy sao diệt men và nhà sấy chuyên dụng nhằm kiểm soát nhiệt độ đồng đều. Việc chế biến đạt chuẩn giúp nâng cao giá trị thương phẩm của búp chè khô, mang lại nguồn thu nhập ổn định và bền vững cho các hộ canh tác vùng cao.
Tích hợp du lịch trải nghiệm để bảo tồn bền vững
Bên cạnh việc bán trà thành phẩm, cảnh quan núi rừng hoang sơ ở độ cao 1.200 mét cùng nét văn hóa bản địa mở ra triển vọng lớn cho mô hình du lịch sinh thái nông nghiệp. Du khách có thể trực tiếp tham quan những thân chè cổ thụ rêu phong, trải nghiệm hái chè cùng người dân và thưởng thức trà ngay tại không gian nương đồi.
Mô hình kinh tế tích hợp này giúp nâng cao thu nhập cho cộng đồng thông qua các dịch vụ trải nghiệm và lưu trú, đồng thời tạo động lực tự giác để người dân giữ rừng và chăm sóc cây cổ thụ. Khi cây chè mang lại giá trị kinh tế đa tầng, việc bảo tồn nguồn gen quý tại Đồng Phúc sẽ trở thành nền tảng vững chắc cho một nền nông nghiệp sinh thái bền vững.
Bảo An