Kỷ lục tăng trưởng và bài toán phụ thuộc thị trường
Bức tranh thương mại nông, lâm, thủy sản trong 10 tháng đầu năm 2026 ghi nhận một chu kỳ bứt tốc mạnh mẽ với tổng kim ngạch xuất khẩu ước đạt 62,891 tỷ USD, tăng 7,8% so với cùng kỳ năm 2025 và hoàn thành 84,7% kế hoạch đề ra cho cả năm. Điểm sáng lớn nhất của bức tranh này không chỉ nằm ở con số xuất siêu xấp xỉ 18,6 tỷ USD, mà còn thể hiện ở sức tăng trưởng ấn tượng của ngành hàng rau quả. Theo thống kê do Cục Xuất nhập khẩu công bố, ngành rau quả đã lập chuỗi 3 tháng liên tiếp vượt mốc 1 tỷ USD mỗi tháng, nâng quy mô kim ngạch 9 tháng đầu năm lên 7,28 tỷ USD, tương ứng mức tăng trưởng 18,8% so với cùng kỳ năm trước.
Sự thăng hoa này mở ra khả năng rất lớn đưa xuất khẩu rau quả chạm ngưỡng lịch sử 10 tỷ USD khi năm 2026 khép lại. Dẫu vậy, đằng sau sự phấn khởi về mặt doanh số là một cấu trúc thị trường tiềm ẩn nhiều rủi ro cố hữu. Trung Quốc tiếp tục giữ vị thế đối tác thương mại áp đảo khi tiêu thụ 4,72 tỷ USD rau quả Việt Nam trong 9 tháng đầu năm, tăng 22,4% và chiếm tới 64,8% tổng kim ngạch của toàn ngành. Việc đặt gần 2 phần 3 sản lượng xuất khẩu vào một thị trường duy nhất đồng nghĩa với việc bất kỳ một rung lắc nhỏ nào về chính sách kiểm dịch, thủ tục hải quan hay rào cản kỹ thuật từ phía bạn cũng có thể tạo ra những cú sốc dây chuyền cho toàn bộ chuỗi cung ứng trong nước.
Thông báo số 150: Đơn giản hóa thủ tục nhưng siết chặt hậu kiểm
Lời cảnh báo về việc phụ thuộc thị trường lập tức được cụ thể hóa vào cuối tháng 10/2026, khi Văn phòng SPS Việt Nam phát đi thông báo khẩn liên quan đến Thông báo số 150 năm 2026 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc. Văn bản này sửa đổi toàn diện các quy định quản lý đăng ký đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu thực phẩm qua Hệ thống một cửa thương mại quốc tế và Dịch vụ hành chính công hải quan. Bề ngoài, đây dường như là một bước cải cách hành chính theo hướng thông thoáng: biểu mẫu đăng ký được tinh giản từ 20 mục xuống chỉ còn 10 mục thông tin cơ bản; thời gian thẩm định và phê duyệt hồ sơ rút ngắn xuống còn 3 ngày làm việc đối với hồ sơ hợp lệ; mã số xuất khẩu cấp mới có giá trị hiệu lực dài hạn thay vì giới hạn ngắn ngày như trước, và doanh nghiệp chỉ cần cập nhật dữ liệu trong vòng 60 ngày nếu có biến động phát sinh.
Tuy nhiên, giới quan sát chính sách thương mại đều hiểu rõ rằng việc nới lỏng thủ tục ban đầu thực chất là sự chuyển hướng sang một cơ chế giám sát nghiêm ngặt hơn: tăng tốc tiền kiểm để tập trung tối đa cho hậu kiểm. Cơ quan hải quan nước bạn không còn mất thời gian soi xét giấy tờ hành chính thủ công, mà sử dụng hệ thống dữ liệu số để kiểm tra chéo thông tin tại các cửa khẩu thông quan và tiến hành thanh tra thực địa bất kỳ lúc nào. Nếu phát hiện dữ liệu vùng trồng, nhà đóng gói hoặc chỉ tiêu vi sinh không khớp với thực tế kiểm nghiệm, mã số xuất khẩu của doanh nghiệp sẽ bị đình chỉ hoặc xóa bỏ ngay lập tức. Cắt giảm thời gian cấp mã xuống 3 ngày không phải là sự dễ dãi, mà là một phép thử về tính tự giác và năng lực quản trị minh bạch của các nhà xuất khẩu Việt Nam.
Thử thách quản trị chuỗi cung ứng sầu riêng và hải sản
Áp lực tuân thủ các quy chuẩn mới đang dồn thẳng lên các mặt hàng chủ lực chuẩn bị bước vào cao điểm tiêu thụ cuối năm, đặc biệt là trái sầu riêng và các sản phẩm thủy sản. Đối với sầu riêng, câu chuyện nhức nhối suốt thời gian qua về việc mượn mã số vùng trồng, gian lận chỉ dẫn đóng gói hay thu hái quả non để tranh thủ giá cao không còn đường lùi trước các công cụ giám sát trực tuyến của đối tác. Khi quy trình kiểm tra được số hóa, chỉ cần 1 lô hàng bị phát hiện nhiễm kim loại nặng hoặc giả mạo hồ sơ truy xuất, hậu quả không chỉ dừng lại ở việc doanh nghiệp vi phạm bị hủy mã số, mà còn có nguy cơ kéo theo lệnh tạm dừng thông quan đối với toàn bộ các vùng trồng lân cận.
Tương tự, ngành thủy sản với 2 mũi nhọn là tôm và cá tra cũng đang bước vào đợt kiểm tra gắt gao về kiểm soát chuỗi an toàn vệ sinh, các quy định phòng vệ thương mại và nỗ lực gỡ bỏ thẻ vàng khai thác hải sản bất hợp pháp. Việc giữ vững đà tăng trưởng cho 3 nhóm ngành rường cột gồm gỗ, thủy sản và rau quả đòi hỏi cơ quan quản lý nông nghiệp lẫn các hiệp hội ngành hàng phải kiểm soát tận gốc quy trình vận hành. Tính liên kết lỏng lẻo giữa nông dân, thương lái và nhà máy chế biến lâu nay chính là gót chân Asin khiến chất lượng nông sản xuất khẩu trồi sụt thất thường. Chuẩn hóa vùng trồng và nhà đóng gói không thể tiếp tục thực hiện theo kiểu phong trào trên giấy, mà phải được giám sát chặt chẽ bằng nhật ký canh tác điện tử và kiểm định tồn dư hóa chất trước khi hàng hóa lăn bánh ra biên giới.
Chuyển trục từ mở cửa sang giữ vững vị thế
Những chuyển động chính sách mới nhất cho thấy kỷ nguyên xuất khẩu nông sản dựa vào số lượng và quan hệ tiểu ngạch đã hoàn toàn khép lại. Định hướng điều hành từ lãnh đạo Bộ Nông nghiệp khẳng định yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi tư duy từ chỗ nỗ lực đàm phán mở cửa thị trường sang việc làm thế nào để vào được và giữ vững được thị trường một cách bền vững. Giữ được thị phần đòi hỏi một chiến lược tổng thể bao gồm việc tháo gỡ điểm nghẽn dòng vốn tín dụng cho các doanh nghiệp đầu tư kho lạnh bảo quản sâu, hoàn thiện cơ sở dữ liệu số hóa kết nối liên thông từ nông trường đến cửa khẩu và chủ động chuẩn bị các kịch bản đối phó với rào cản kỹ thuật cho cả giai đoạn năm 2027.
Con số gần 63 tỷ USD sau 10 tháng năm 2026 là minh chứng rõ nét cho tiềm năng to lớn của nông nghiệp Việt Nam, nhưng nó chỉ thực sự có ý nghĩa nếu biên lợi nhuận của người làm nông được bảo toàn trước các đợt biến động chính sách biên mậu. Đáp ứng nghiêm túc Thông báo số 150 của hải quan Trung Quốc không đơn thuần là hành động đối phó để thông quan các chuyến xe cuối năm, mà là bài tập bắt buộc để nông sản Việt Nam tự nâng tầm tiêu chuẩn, thoát khỏi cái mác hàng thô giá rẻ và xây dựng vị thế cạnh tranh độc lập, sòng phẳng trên các thị trường thương mại toàn cầu.
Bảo An