Tây Bắc – vùng đất huyền thoại của những rừng núi trập trùng, nơi lưu giữ vô vàn tinh hoa văn hóa và thiên nhiên kỳ vĩ. Trong số những báu vật vô giá của miền sơn cước này, chè cổ thụ Lai Châu nổi lên như một biểu tượng của truyền thống và bản sắc. Hơn cả một thức uống thông thường, chè cổ thụ ở Lai Châu là kết tinh của đất trời, của bàn tay khéo léo của đồng bào dân tộc, và của một dòng chảy lịch sử kéo dài hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm.
Trên địa bàn tỉnh Lai Châu hiện có khoảng 16.509 cây chè cổ thụ tự nhiên do tổ chức (Ban Quản lý rừng phòng hộ, UBND xã) và hộ gia đình quản lý, chăm sóc, bảo vệ.
Vùng đất của những cây chè cổ ngàn năm
Trên địa bàn tỉnh Lai Châu hiện có khoảng 16.509 cây chè cổ thụ tự nhiên do tổ chức (Ban Quản lý rừng phòng hộ, UBND xã) và hộ gia đình quản lý, chăm sóc, bảo vệ. Chè cổ là loại cây đặc sản, đặc hữu tự nhiên đã tồn tại hàng nghìn năm trên các vùng núi của tỉnh, sinh trưởng và phát triển trên bình diện độ cao từ 1.200m đến 1.600m so với mực nước biển. Đặc biệt, vùng chè cổ thụ tại bản Tả Lèng Lao Chải, xã Tả Lèng, huyện Tam Đường (Lai Châu) nằm trên cung đường khám phá đỉnh Tả Liên Sơn cao 2.996m, nơi có những cây chè hàng nghìn tuổi với phần gốc xù xì đầy mê hoặc.
Đối với người dân bản địa, chè cổ thụ không chỉ là một cây trồng, mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa và kinh tế.
Không giống như chè trồng đại trà ở vùng đồng bằng, chè cổ thụ Lai Châu mang trong mình sự hòa quyện của thiên nhiên thuần khiết. Những búp chè non, mọng nước, phủ một lớp tuyết trắng mỏng, dấu hiệu của những cây chè sinh trưởng trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt và thổ nhưỡng đặc biệt. Sau khi được hái bằng tay, chè trải qua quá trình chế biến thủ công, từ làm héo, vò, lên men cho đến sấy khô, tất cả đều được thực hiện với sự tỉ mỉ và tinh tế.
Đặc điểm và hương vị độc đáo của chè cổ thụ Lai Châu
Chè cổ thụ vùng Tả Lèng được người dân địa phương phân thành hai loại chính: Hồng trà cổ và Bạch trà cổ. Hồng trà cổ có viền mép lá màu hồng tía, trong khi Bạch trà cổ có lá và búp chè mang một màu xanh thuần khiết. Khi thưởng thức, cả hai loại trà đều mang vị ngọt thanh, xen lẫn chút chát nhẹ, để lại hậu vị sâu lắng và dễ chịu. Nước trà có màu xanh nhạt (Bạch trà cổ) hoặc hồng nhạt (Hồng trà cổ), mang theo hương thơm đặc trưng của rừng già.
Không chỉ là một thức uống thơm ngon, chè cổ thụ Lai Châu còn mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng, chè cổ thụ chứa hàm lượng polyphenol và catechin cao, giúp chống oxy hóa mạnh mẽ, ngăn ngừa lão hóa và tăng cường sức đề kháng. Ngoài ra, các hợp chất trong chè còn có tác dụng hỗ trợ tim mạch, giảm căng thẳng và giúp tinh thần thư thái.
Búp chè cổ thụ.
Giá trị văn hóa và sinh kế của đồng bào dân tộc
Trong văn hóa trà đạo, việc thưởng thức chè cổ thụ giống như một nghi thức thiền định, giúp con người kết nối với thiên nhiên và tìm thấy sự cân bằng trong tâm hồn. Đối với người dân bản địa, chè cổ thụ không chỉ là một cây trồng, mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa và kinh tế.
Trưởng bản Giàng A Thanh, người gắn bó với vùng chè cổ thụ suốt hơn 60 năm, chia sẻ: "Khu vực này có hàng nghìn cây chè cổ thụ, nhiều cây có từ trước thời ông bà, tổ tiên của tôi. Bây giờ, nhờ sự hướng dẫn của cán bộ, bà con biết đây là cây chè quý nên ai cũng chung tay bảo vệ, không vít bẻ cành, thu hái đúng cách và kiểm tra thường xuyên để bảo vệ rừng. Nhờ cây chè cổ thụ, cuộc sống của bà con trong bản ngày càng cải thiện."
Có nhiều câu chuyện truyền miệng về chè cổ thụ Lai Châu. Người già trong bản kể rằng, từ ngày còn bé họ đã thấy những cây chè cổ thụ cao vút, có nhiều cây người ôm không xuể. Chè cổ từng được dùng như một phương thuốc quý giúp xua tan mệt mỏi, mang lại sự sảng khoái. Mỗi lần di cư, bà con lại mang theo hạt chè trồng ở nơi mới, góp phần hình thành nên những vùng chè bạt ngàn như ngày nay.
Chè cổ thụ Lai Châu – tiềm năng du lịch và phát triển bền vững
Cùng với những đỉnh núi huyền thoại như Pu Ta Leng, Tả Liên Sơn, Bạch Mộc Lương Tử, vùng chè cổ thụ Lai Châu đang trở thành điểm đến hấp dẫn cho những ai yêu thiên nhiên và văn hóa. Còn gì tuyệt vời hơn khi được ngồi bên bếp lửa giữa rừng nguyên sinh, thưởng thức chén chè cổ thụ đun từ nước suối, cảm nhận hơi ấm lan tỏa và tận hưởng trọn vẹn vị ngọt thanh của núi rừng?
Du khách thưởng thức trà cổ giữa rừng nguyên sinh.
Tuy nhiên, việc bảo tồn và phát triển chè cổ thụ Lai Châu vẫn đang đặt ra nhiều thách thức. Những tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai, cùng với sự khai thác chưa bền vững có thể đe dọa đến sự tồn tại của những cây chè hàng trăm, hàng nghìn năm tuổi. Do đó, cần có những chính sách hợp lý để hỗ trợ đồng bào trong việc chăm sóc, bảo vệ và khai thác bền vững nguồn tài nguyên quý giá này.
Giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, chè cổ thụ Lai Châu vẫn vững vàng như một chứng nhân của thời gian, mang trong mình câu chuyện về núi rừng, con người và văn hóa Tây Bắc. Mỗi chén trà được nâng lên không chỉ chứa đựng hương vị tinh tế mà còn mang theo linh hồn của đất trời, của những bàn tay tảo tần nơi miền sơn cước.
Bảo tồn và phát triển chè cổ thụ Lai Châu không chỉ là nhiệm vụ của riêng ai, mà là trách nhiệm chung của tất cả những ai yêu quý và trân trọng giá trị văn hóa, thiên nhiên. Hãy cùng nhau lan tỏa tình yêu với chè cổ thụ – để hương vị ngàn năm của đại ngàn Tây Bắc mãi còn vang vọng, để những gốc chè cổ thụ tiếp tục xanh tươi, trường tồn cùng năm tháng.