Quy mô phát triển và sự dịch chuyển cấu trúc các chủ thể sản xuất
Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) sau gần một thập kỷ vận hành đã định hình một hệ thống phân hạng quy chuẩn, giúp nâng cao năng lực cạnh tranh cho các sản phẩm đặc sản địa phương. Tính đến nay, cả nước đã có hơn 20.000 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên, trong đó có 126 sản phẩm đạt tiêu chuẩn 5 sao cấp quốc gia – mức phân hạng cao nhất trong hệ thống đánh giá. Kết quả này phản ánh xu hướng chuyển dịch rõ rệt của ngành nông nghiệp, từ việc tập trung vào sản lượng và xuất khẩu thô sang đẩy mạnh chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị kinh tế trên từng đơn vị sản phẩm.
Sự phát triển của chương trình gắn liền với vai trò của 10.615 chủ thể kinh tế trực tiếp tham gia vào chuỗi sản xuất. Cơ cấu các đơn vị tham gia ghi nhận nhóm cơ sở sản xuất và hộ kinh doanh cá thể chiếm tỷ trọng lớn nhất với 39,5%, tiếp theo là khối hợp tác xã với 32,3% và các doanh nghiệp quy mô nhỏ chiếm 25,4%. Số liệu này cho thấy chương trình đã khơi dậy được tiềm năng của các thành phần kinh tế tư nhân nhỏ lẻ, biến các sản vật bản địa thành hàng hóa thương mại chất lượng cao. Về phân bố địa lý, vùng Đồng bằng sông Hồng hiện dẫn đầu cả nước khi chiếm 32,3% tổng số sản phẩm nhờ lợi thế tập trung nhiều làng nghề truyền thống. Đồng bằng sông Cửu Long đứng thứ hai với 22,2% nhờ nguồn nguyên liệu nông thủy sản dồi dào, trong khi dải đất Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên chiếm 18%, khu vực miền núi phía Bắc giữ 15,9% và Đông Nam Bộ chiếm 6,5%.
Cơ cấu ngành hàng và bước chuyển dịch sang tư duy thị trường
Trong danh mục các nhóm ngành hàng OCOP, phân khúc thực phẩm tiếp tục giữ vai trò chủ lực khi chiếm tới 78,3% tổng số sản phẩm được công nhận trên toàn quốc. Các vị trí còn lại thuộc về nhóm thủ công mỹ nghệ, đồ uống, dược liệu, sinh vật cảnh và dịch vụ du lịch sinh thái cộng đồng. Bên cạnh mục tiêu kinh tế, chương trình cũng mang lại các tác động tích cực về mặt xã hội khi giải quyết việc làm cho gần 22.000 lao động nông thôn và tổ chức các lớp đào tạo, nâng cao năng trị quản trị cho hơn 70.000 lượt cán bộ, chủ thể doanh nghiệp và hợp tác xã. Thay đổi lớn nhất từ chương trình là việc từng bước loại bỏ phương thức sản xuất manh mún, hướng người nông dân đến việc tuân thủ các quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt.
Nhiều đặc sản địa phương sau khi được gắn sao đã thay đổi rõ rệt về diện mạo và chất lượng vận hành. Việc cải tiến mẫu mã bao bì, chuẩn hóa quy trình truy xuất nguồn gốc bằng mã QR và ứng dụng các công nghệ bảo quản tiên tiến đã giúp nâng cao tuổi thọ của sản phẩm. Nhiều mặt hàng trước đây vốn chỉ tiêu thụ trong phạm vi hẹp nay đã có mặt tại các hệ thống siêu thị hiện đại, các sàn thương mại điện tử lớn và từng bước tiếp cận thị trường xuất khẩu. Sự dịch chuyển từ tư duy chú trọng sản lượng sang tập trung nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu dựa trên nhu cầu thực tế của thị trường chính là nền tảng để nông sản Việt cải thiện vị thế trong chuỗi giá trị.
Áp lực chuẩn hóa từ bộ tiêu chí phân hạng mới năm 2026
Bước sang năm 2026, chương trình OCOP được kỳ vọng sẽ chuyển sang giai đoạn phát triển chuyên nghiệp hơn khi Chính phủ ban hành Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng mới. Các quy định thắt chặt này đóng vai trò như một màng lọc kỹ thuật nhằm nâng cao chất lượng đầu ra, hạn chế tình trạng chạy theo số lượng và bảo đảm tính bền vững dài hạn của sản phẩm. Đây là yêu cầu thực tế buộc các chủ thể kinh tế phải đầu tư nghiêm túc vào quy trình sản xuất, quản trị tài chính và nghiên cứu thị trường nếu muốn duy trì và nâng hạng các ngôi sao trên bao bì sản phẩm.
Danh mục hơn 20.000 sản phẩm OCOP đang đóng vai trò là động lực quan trọng để thúc đẩy kinh tế nông thôn phát triển. Tuy nhiên, để tạo ra sự bứt phá dài hạn, việc chỉ dừng lại ở hoạt động xúc tiến thương mại hay hội chợ ngắn hạn là chưa đủ. Các địa phương cần tập trung đầu tư vào hệ thống hạ tầng logistic, xây dựng các chuỗi cung ứng lạnh chuyên biệt và đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số. Mục tiêu cốt lõi là đưa các sản phẩm gắn sao trở thành sự lựa chọn thường xuyên, tự nhiên trong giỏ hàng hằng ngày của người tiêu dùng tại các đô thị lớn, từ đó bảo đảm hiệu quả kinh tế bền vững cho người sản xuất.
Bảo An