Sản phẩm quế Trà My được các doanh nghiệp, hộ kinh doanh quảng bá và đưa ra thị trường. Ảnh: Q.L
Giữa trùng điệp núi rừng phía tây Quảng Nam cũ (nay là TP Đà Nẵng), cây quế từ bao đời nay không chỉ là một loài cây lâm sản hay dược liệu quý. Trong chiều sâu lịch sử, quế Trà My đã trở thành một biểu tượng văn hóa, một sản vật danh tiếng gắn với sự hưng thịnh của vùng đất xứ Quảng và những tuyến giao thương vượt biển nối Việt Nam với thế giới. Hành trình của quế Trà My hôm nay vì thế không bắt đầu từ những dự án phát triển hiện đại, mà là sự tiếp nối của một dòng chảy lịch sử kéo dài hàng trăm năm.
Dấu ấn của một sản vật quý
Trong kho tàng sản vật của đất nước, quế từ lâu được xem là một trong những dược liệu quý giá nhất. Các thư tịch cổ, tư liệu dân gian và những ghi chép của nhiều học giả đều cho thấy cây quế đã được người Việt biết đến từ rất sớm với giá trị y dược và kinh tế đặc biệt.
Vùng Trà My cùng với Trà Bồng (Quảng Ngãi) là nơi hình thành nên danh tiếng của quế Quảng. Tuy nhiên, nhờ điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu đặc thù, quế Trà My được đánh giá có hàm lượng tinh dầu cao, hương thơm đậm và chất lượng vượt trội. Từ lâu, người dân địa phương vẫn truyền nhau cách lý giải dân dã rằng chữ “quế” thực chất là cách đọc chệch của chữ “quý”, bởi đây là loài cây quý giá mà thiên nhiên ban tặng cho vùng đất này.
Danh tiếng ấy không chỉ tồn tại trong dân gian. Dưới thời phong kiến, quế Trà My được xếp vào nhóm sản vật thượng hạng dùng để tiến nộp triều đình. Các bộ sử triều Nguyễn ghi nhận quế Quảng Nam là mặt hàng có giá trị cao, được nhà nước quản lý chặt chẽ, tổ chức thu mua thường xuyên để phục vụ nhu cầu trong cung đình và các hoạt động đối ngoại.
Từ giá trị đó nên không phải ngẫu nhiên mà người xưa gọi quế Trà My bằng cái tên đầy trân trọng: “Cao sơn ngọc quế” - viên ngọc quý của núi rừng.
Hợp tác xã Quế Trà My Minh Phúc ở thôn 3, xã Trà Giang, huyện Bắc Trà My (Quảng Nam cũ) giới thiệu các sản phẩm (ảnh: Lê Anh Quân)
Theo những thương thuyền ra biển lớn
Lịch sử phát triển của quế Trà My gắn chặt với lịch sử thương mại của xứ Quảng. Từ thời các chúa Nguyễn, Quảng Nam đã nổi lên là vùng đất trù phú với vô số sản vật nổi tiếng. Trong số đó, quế trở thành một mặt hàng quan trọng trong hoạt động giao thương trong nước và quốc tế. Từ những cánh rừng Trà My, quế được vận chuyển về đồng bằng rồi theo các tuyến sông đổ ra thương cảng Hội An - một trong những cảng thị quốc tế sầm uất bậc nhất Đông Nam Á thời trung đại.
Tại đây, quế được thu mua, sơ chế, đóng kiện và xuất khẩu đi nhiều nơi trên thế giới. Những ghi chép của thương nhân, học giả và các tài liệu lịch sử cho thấy quế Đàng Trong nói chung, quế Quảng Nam nói riêng rất được thị trường quốc tế ưa chuộng, đặc biệt là thương nhân Trung Hoa.
Các nguồn tư liệu còn cho biết vào thời kỳ hưng thịnh, mỗi năm Hội An xuất khẩu tới hàng nghìn tấn quế các loại. Quế trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực, góp phần làm nên sự phồn thịnh của cảng thị nổi tiếng này.
Không chỉ thương nhân trong nước, nhiều thương gia người Hoa đã trực tiếp tham gia vào hoạt động thu mua quế tại các vùng núi phía tây Quảng Nam. Từ Trà My, quế được vận chuyển xuống Hội An rồi theo các thương thuyền vượt biển đến Quảng Châu, Hương Cảng và nhiều thị trường khác.
Những ghi chép của các du khách phương Tây từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX đều nhắc đến quế như một sản vật tiêu biểu của vùng đất Quảng Nam. Điều đó cho thấy từ rất sớm, quế Trà My đã vượt ra khỏi phạm vi địa phương để trở thành một sản phẩm có vị thế trong mạng lưới thương mại khu vực.
Giá trị vượt lên trên kinh tế
Nếu chỉ nhìn quế như một loại hàng hóa thì chưa thể phản ánh đầy đủ giá trị của loài cây này đối với vùng đất Trà My.
Trải qua nhiều thế kỷ, quế đã in dấu trong đời sống văn hóa, trong ký ức cộng đồng và trong cả địa danh của một vùng đất. Nhắc đến Trà My là nhắc đến quế; cũng như nhắc đến quế, người ta nghĩ ngay đến Trà My.
Trong dân gian vẫn còn lưu truyền nhiều câu ca dao, tục ngữ ca ngợi hương vị và giá trị của quế. Những câu thơ, câu hát ấy không đơn thuần là lời ngợi ca sản vật địa phương mà còn phản ánh niềm tự hào của người dân về một nguồn tài nguyên đã gắn bó với cuộc sống của bao thế hệ.
Từ những cánh rừng quế, cư dân miền núi có thêm sinh kế. Từ những chuyến buôn quế, mối liên kết giữa miền ngược và miền xuôi được hình thành. Từ các tuyến giao thương, quế góp phần đưa hình ảnh vùng đất Trà My đến với nhiều quốc gia và nền văn hóa khác nhau.
Có thể nói, cây quế không chỉ mang lại giá trị vật chất mà còn góp phần tạo dựng bản sắc cho một vùng đất. Trong lịch sử hình thành và phát triển của Trà My, quế vừa là nguồn sống, vừa là ký ức, vừa là niềm tự hào được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Sản phẩm quế của Hợp tác xã Quế Trà My Minh Phúc được bày bán tại nhiều thị trường trong nước (ảnh: Lê Anh Quân)
Từ nền tảng lịch sử đến khát vọng phát triển
Ngày nay, trong bối cảnh hội nhập và cạnh tranh ngày càng gay gắt, câu chuyện phát triển quế Trà My đặt ra nhiều yêu cầu mới. Tuy nhiên, lợi thế lớn nhất của sản phẩm này chính là chiều sâu lịch sử và giá trị thương hiệu đã được tích lũy qua hàng trăm năm.
Khác với nhiều sản phẩm đang phải xây dựng tên tuổi từ đầu, quế Trà My sở hữu một nền tảng đặc biệt. Đó là danh tiếng được khẳng định qua các thư tịch cổ, qua hệ thống sử liệu chính thống của triều Nguyễn, qua các ghi chép của thương nhân quốc tế và qua chính sự hiện diện lâu dài trong đời sống cộng đồng.
Điều cần thiết hiện nay không phải là tạo dựng một thương hiệu hoàn toàn mới mà là khôi phục, phát huy và nâng tầm giá trị vốn có của thương hiệu ấy. Từ nguồn nguyên liệu truyền thống, cần tiếp tục đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng chế biến, mở rộng thị trường tiêu thụ và xây dựng chuỗi giá trị bền vững.
Cùng với đó, việc bảo tồn không gian văn hóa quế, lưu giữ những giá trị lịch sử và tri thức bản địa liên quan đến cây quế cũng cần được quan tâm như một phần quan trọng trong chiến lược phát triển. Bởi sức sống của thương hiệu không chỉ nằm ở sản phẩm, mà còn ở những câu chuyện văn hóa, lịch sử và con người đứng sau sản phẩm ấy.
Từ những cánh rừng quế ngát hương giữa đại ngàn Trà My, bao thế hệ cư dân đã tạo dựng nên một di sản kinh tế và văn hóa đặc sắc. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, quế Trà My vẫn giữ nguyên giá trị và sức hấp dẫn riêng có.
Hành trình của quế Trà My vì thế không chỉ là câu chuyện của một loại cây hay một mặt hàng thương mại. Đó là câu chuyện về sức sống bền bỉ của một vùng đất, về sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa bản sắc truyền thống và khát vọng phát triển. Và trên hành trình ấy, “cao sơn ngọc quế” vẫn đang tiếp tục tỏa hương, mang theo kỳ vọng vươn xa của miền núi phía tây Quảng Nam trong thời đại mới.