Tái cơ cấu hơn 8.500 hecta để thoát cảnh bán thô
Với 8.588 ha diện tích canh tác và sản lượng trên 71.700 tấn mỗi năm, Tuyên Quang sở hữu nguồn nguyên liệu dồi dào nhưng suốt thời gian dài chủ yếu xuất bán thô cho thương lái hoặc làm nguyên liệu gia công giá rẻ. Lối canh tác tự phát với các giống chè trung du già cỗi từng khiến thu nhập của người trồng chè bấp bênh theo biến động thị trường.
Để giải bài toán này, tỉnh đã chuyển đổi mạnh mẽ cơ cấu giống sang các dòng chè lai và giống đặc sản có giá trị kinh tế cao như Kim Tuyên, Ngọc Thúy, Phúc Vân Tiên và LDP1. Đến nay, diện tích chè chất lượng cao đã chiếm trên 60% tổng diện tích toàn tỉnh. Sự thay đổi giống tạo nền tảng hình thành các vùng chuyên canh rõ rệt, rải đều từ vùng núi cao phía bắc xuống đồi gò phía nam, tạo ra dải sản phẩm phong phú từ chè xanh truyền thống đến các dòng trà cao cấp.
Hồng Thái đưa chè Shan tuyết vào phân khúc cao cấp
Điểm nhấn ở phân khúc chất lượng cao tập trung tại xã vùng cao Hồng Thái, huyện Na Hang. Ở độ cao trên 1.000 m so với mực nước biển, địa phương sở hữu 64 ha chè Shan tuyết, gồm 29 ha chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi mọc tự nhiên trong sương mù và 35 ha chè trồng trên 20 năm tuổi. Tận dụng tiểu khí hậu mát mẻ và nguồn nước trong lành, các hợp tác xã tại đây áp dụng nghiêm ngặt quy trình canh tác hữu cơ theo tiêu chuẩn 3 không: không sâu bệnh và thuốc bảo vệ thực vật, không phân bón hóa học, không ướp hương liệu.
Quy trình chế biến bài bản giúp chè Shan tuyết Hồng Thái bước vào phân khúc quà tặng cao cấp với mức giá từ 250.000 đồng đến 1,2 triệu đồng/kg. Sản phẩm đã có mặt tại nhiều chuỗi siêu thị lớn trên cả nước và từng được lựa chọn làm quà tặng ngoại giao quốc tế vào năm 2019, khẳng định chất lượng vượt trội của chè vùng cao Na Hang.
Lợi nhuận gấp đôi nhờ chuẩn VietGAP tại Làng Bát
Tại huyện Hàm Yên, vùng chè Làng Bát thuộc xã Tân Thành là ví dụ tiêu biểu cho hiệu quả kinh tế nhờ chuẩn hóa quy trình VietGAP. Khởi đầu từ năm 2003 với 5,8 ha chè LDP1, đến nay diện tích canh tác sạch tại đây đã mở rộng lên gần 20 ha. Người trồng chè chủ động chuyển sang dùng phân bón vi sinh và chế phẩm sinh học an toàn, giảm số lần phun thuốc bảo vệ thực vật từ 4 lần mỗi tháng xuống còn 1 lần.
Nhờ bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm, chè VietGAP Làng Bát giữ giá bán ổn định 180.000 đồng/kg, cao gấp đôi mức 70.000 đến 90.000 đồng/kg của các loại chè đại trà bên ngoài. Năng suất ổn định giúp mỗi hecta chè sạch mang lại lợi nhuận ròng hơn 200 triệu đồng mỗi năm sau khi trừ chi phí, tạo động lực thực tế để nông dân duy trì sản xuất sạch lâu dài.
Cụm 6 làng nghề Sơn Dương và kỷ luật thu hái
Ở phía nam của tỉnh, huyện Sơn Dương đóng vai trò trung tâm sản xuất với 6 làng nghề chè truyền thống gồm Vĩnh Tân, Đồng Hoan, Liên Phương, Yên Thượng, Đồng Đài và thôn Cảy. Cụm làng nghề này tạo sinh kế ổn định cho hàng trăm lao động nông thôn và giữ vai trò điều phối nguyên liệu cho cả vùng.
Nổi bật nhất là làng nghề thôn Vĩnh Tân tại xã Tân Trào với vùng nguyên liệu khép kín gần 100 ha. Từng đoạt cúp đồng Búp chè Vàng, chè Vĩnh Tân tạo dựng uy tín nhờ kỷ luật thu hái nghiêm ngặt. Mỗi lứa chè cách nhau 25 đến 32 ngày, nhưng người làm nông phải thu hái tập trung trong vòng 1 đến 3 ngày khi búp vừa tới lứa để giữ trọn hương vị; nếu hái trễ, nước chè sẽ giảm chất lượng và rớt giá ngay lập tức. Vào chính vụ, 1 ha chè tại đây có thể cho 400 kg búp khô mỗi tháng, mang lại mức lãi ròng khoảng 20 triệu đồng mỗi tháng cho hộ sản xuất.
Mở rộng thị hiếu tại Yên Sơn và bài toán thương hiệu
Bên cạnh các vùng chè truyền thống, vùng chè Phú Lâm thuộc huyện Yên Sơn khẳng định hướng đi linh hoạt với các giống chè nhập nội như Kim Tuyên và Ngọc Thúy. Dòng chè này cho nước xanh trong, vị thanh và hương hoa nhẹ, phù hợp với gu thưởng thức của khách hàng đô thị trẻ tuổi, bổ sung một phân khúc thị trường quan trọng cho địa phương.
Dù đã hình thành các vùng nguyên liệu hạt nhân đạt chuẩn chất lượng, thách thức lớn nhất của chè Tuyên Quang hiện nay là hoàn thiện chuỗi tiêu thụ và bảo vệ thương hiệu. Ngoại trừ một số hợp tác xã đã làm chủ bao bì OCOP, nhiều làng nghề vẫn bán chè qua thương lái trung gian. Đầu tư đồng bộ vào công nghệ sấy chân không, số hóa mã vùng trồng và mở rộng kênh tiếp thị số sẽ là lời giải then chốt, giúp hơn 8.500 ha chè Tuyên Quang khẳng định vị thế độc lập và gia tăng giá trị kinh tế bền vững.
Bảo An